RELIGIA W ARMII RZYMSKIEJ

Trudno byłoby przecenić rolę religii w życiu wszystkich grup społeczeństwa rzymskiego. Również w dziejach i życiu armii zajmowała ona poczesne miejsce. Powinniśmy pamiętać, że rozwój życia religijnego wojska podlegał innym .uwarunkowaniom niż w sferze cywilnej.

O religii armii rzymskiej w okresie republikańskim niewiele można powiedzieć. Ponieważ armia ta składała się wyłącznie z obywateli (rzymskich, można przyjąć, że jej religia była tożsama z aprobowaną i popieraną przez senat religią państwową. Pierwsze zorganizowane i typowo wojskowe formy praktyk kultowych pojawiły się w tej armii dopiero po reformach Mariusza. Ich przejawem było otoczenie czcią religijną znaków wojskowych, zwłaszcza naj­ważniejszego z nich - orła legionowego. Zdecydo­ wane zmiany w tej sferze przyniósł natomiast okres cesarstwa. Były one owocem wprowadzenia nowe­ go systemu ustrojowego w państwie rzymskim. P rzeobrażenia społeczno-politycznego oblicza armii. Te właśnie zmiany określiły rolę i funkcję religii w życiu wojska. W nowym ustroju pozycja panują­ cego zależała w dużej mierze od siły i wierności armii. Jednakże wyłącznie polityczne podporządko­ wanie jej princepsowi mogło się okazać nie dość silną rękojmię lojalności i posłuszeństwa. Dlatego też niezbędnym stało się uczynienie z religii czyn­ nika służącego kształtowaniu takich postaw wśród żołnierzy, które umacniałyby ich więź z osobą pa­ nującego.

Wraz z upływem czasu malał odsetek żołnierzy pochodzenia italskiego w szeregach armii na korzyść żołnierzy pochodzących z prowincji. W tej sytuacji konieczne było podjęcie takich działań, które dopro­ wadziłyby do utożsamienia się ich z wartościami reprezentowanymi przez państwo rzymskie i cesarza jako ich ucieleśnienie. Tę instrumentalną funkcję pełnić miał ściśle określony zespół wierzeń i prak­ tyk religijnych wspólny dla całej armii, a będący częścią rzymskiej religii państwowej. Uczestnictwo w tym oficjalnym nurcie życia religijnego armii by­ ło obowiązkiem każdego żołnierza. Głównym miej­ scem oficjalnych praktyk religijnych we wszystkich obozach wojskowych była kaplica mieszcząca się w budynku komendantury obozowej. Powszechnie określa się ją mianem "kaiplica sztandarów", z tego powodu, że przechowywano w niej znaki wojskowe. Znajdowały się w niej również posągi najważniejszych rzymskich bóstw państwowych: Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy oraz posąg cesarza aktualnie sprawującego władzę; od Septymiusza Sewera utarł się zwyczaj umieszczania w tej kaplicy posągów także innych członków rodziny cesarskiej, a wśród nich cesarskiej małżonki. Poza główną kaplicą w większości budynków obozowych (przede wszystkim zaś w barakach mieszkalnych żołnierzy) znajdowały się jeszcze małe kapliczki, w których umieszczano posążki bóstw wojskowych oraz medaliony z podobiznami panującego i jego najbliższych. Dla nadania oficjalnym praktykom właściwej emocjonalnie treści i godnej oprawy, na placach apelowych wewnątrz obozów wznoszono ołtarze na których w dni świąteczne składano ofiary. Na oficjalny nurt religii wojskowej składał się zatem kult cesarski, kult bóstw państwowych i bóstw wojskowych oraz kult znaków wojskowych. Z upływem czasu najbardziej eksponowane miejsce zajął kult cesarza. Znalazł on swoje odbicie w nadzwyczaj rozbudowanym kalendarzu świąt religijnych obchodzonych w armii rzymskiej. Jego znajomość zawdzięczamy dokumentowi zwanemu Feriale Duranum datowanemu na czasy Sewera Aleksandra, pochodzącemu z archiwum jednego z oddziałów pomocniczych stacjonujących w III wieku n.e. w Dura-Europos. Uroczyście świętowano głównie rocznice urodzin cesarzy i cesarzowych zaliczonych do grona ubóstwionych i rocznice wstąpienia na tron niektórych władców. Jednakże większość uroczystości związana była z osobą panującego cesarza i pochodzącymi z tej samej dynastii jego poprzednikami. Czczone były nie tylko rocznice urodzin, objęcia rządów, ale także rocznice odniesionych zwycięstw oraz wszystkie inne ważne wydarzenia w rodzinie cesarskiej.

Spośród bóstw państwowych w oficjalnej religia armii rzymskiej największym kultem cieszyła się triada kapitolińska (Jowisz, Junona i Minerwa), której posągi znajdowały się we wszystkich głównych kaplicach obozów wojskowych. Obok niej bóg wojny Mars, bogini zwycięstwa Victoria, bogini Fortuna (Nemesis) i bóstwo Bonus Eventus. Do panteonu tych bóstw Hadrian wprowadził Urbs Roma, personifikację Rzymu-miasta, ale i zarazem Rzymu--państwa. W ciągu III wieku n.e. dużą popularność w niektórych armiach prowincjonalnych zyskał kult Herkulesa, który zaczął nawet wypierać kult Marsa. Do liczby oficjalnych bóstw wojskowych, oprócz boga wojny, należały uosobienia cnót i zalet żołnierskich: Disciplina, Honos, Pietas i Virtus.

Równolegle do nurtu oficjalnego w religii armii rzymskiej istniał jeszcze drugi nurt, o którego pół- oficjalnym charakterze świadczy fakt, że związane z nam wszelkiego rodzaju świadectwa i zabytki znajdowane są poza obrębem obozu. Na nurt ten składały się kulty bóstw o bardzo różnym pochodzeniu. Niektóre z nich przynosili żołnierze ze swych ojczystych stron i zachowywali je dla siebie, inne zaś, zwłaszcza te pochodzące ze Wschodu, zyskiwały sobie wielu nowych wyznawców. Należały do nich m. in. kult Jowisza Dolicheńskiego, Jowisza Heliopolitańskiago, Mitry i Słońca Niezwyciężonego (Sol Invictus). Misteryjne formy ich kultu dawały nowym wiernym głębię i intensywność (przeżyć religijnych, jakich nie mogła im dać, choćby w ograniczonym stopniu, religia oficjalna. Szeroką popularnością cieszył się także kult bóstw wojskowych, ale o nieco innym obliczu niż te powszechnie czczone. Bóstwami tymi były przede wszystkim różnego rodzaju Geniusze, boskie cząsteczki będące zarazem duchami opiekuńczymi armii, każdej jej formacji, poszczególnych jednostek i ich części, grup żołnierskich i budowli wojskowych. Wszystkie te praktyki religijne, niemieszczące się w oficjalnym nurcie życia religijnego armii, były jednak popierane lub przynajmniej tolerowane przez władze wojskowe, ponieważ w gruncie rzeczy służyły utrwalaniu tych samych treści i postaw, które on propagował.

Obecność religii w życiu armii rzymskiej nie ograniczała się tylko i wyłącznie do samego kultu. Treści religijne wypełniały również rytuał wojskowy, zarówno ten codzienny jak i ten szczególnie uroczysty, związany na przykład z rozpoczęciem lub zakończeniem wojny. Rytuał religijny towarzyszył uroczystemu aktowi wypowiedzenia wojny. Główna w nim rola przypadała kapłanowi z kolegium fecjałów (fetiales). Jedną z najważniejszych ceremonii wojskowych o charakterze religijnym była również lustratio, przeprowadzana przed rozpoczęciem i na zakończenie kampanii, Służyła ona rytualnemu oczyszczeniu wojska, oddaniu go pod opiekę Marsa lub wyrażeniu dziękczynienia.

Sakralny charakter miała zawsze w armii rzymskiej przysięga żołnierska (sacramentum). W okresie republiki była ona składana w momencie rozpoczynania przez rekruta służby pod sztandarami. W dobie cesarstwa wszyscy żołnierze powtarzali ją jeszcze dwukrotnie w ciągu każdego roku: w dniu 3 stycznia: z okazji poświęcenia nowego ołtarza ofiarnego na placu apelowym, i w rocznicę objęcia rządów przez panującego cesarza. Niezależnie od przysięgi wierności i lojalności pełniący codzienną służbę żołnierze, przejmując ją od poprzedników, składali każdorazowo, w obecności, oficera dyżurnego, przysięgę gotowości wypełniania wszystkich rozkazów.

Pod rządami cesarzy znacznemu ograniczeniu uległa rola augurów (wróżów interpretujących zachowanie się świętych ptaków) i haruspików (kapłanów zajmujących się wróżeniem z wnętrzności zwierząt ofiarnych), bez których opinii w czasach republikańskich niemożliwe było podjęcie jakiejkolwiek poważniejszej decyzji dotyczącej nie tylko wszczęcia działań wojennych, ale nawet sposobu ich prowadzenia. Ich wpływ był tak ogromny, że niekiedy bez pozytywnej wróżby sparaliżowaniu mogła ulec wszelka aktywność militarna. O ograniczeniu wpływów tych kapłanów zadecydowało to, że każdy cesarz, poczynając od Augusta, oprócz władzy politycznej posiadał również jako najwyższy kapłan religii państwowej {pontifex maximus) władzę religijną. Ta właśnie okoliczność umożliwiła znaczne uproszczenie wszystkich ceremonii religijnych związanych z armią.