Od czasów reformy Mariusza z końca II w. p.n.e. armia rzymska złożona była w przeważającej liczbie z obywateli, którzy służbę wojskową traktowali jako zawód. W I wieku armia rzymska w dużym stopniu decydowała o powstaniu nowej formy rządów, pryncypatu.

Oktawian August stworzył armię w pełni zawodową z określonym ściśle czasem służby stałym żołdem i uposażeniem weteranów.

Ponieważ formalnie powszechny obowiązek służby wojskowej nie został nigdy zniesiony, w wypadku trudności z podstawowym zaciągiem ochotników, których zaczynało brakować, uciekano się do przy­musowej rekrutacji - conscriptio.

Nowością pryncypatu było wciągnięcie do armii na znacznie większą skalę ludności prowincji. Trzon armii ­legiony miały się wprawdzie rekrutować tylko z obywateli rzymskich, za Augusta w zasadzie z samej Italii, z tym, że rejonem dostarczającym naj­więcej żołnierzy była północna część kraju, czyli dawna Gallia Cisalpina.

Już na początku triumwiratu Oktawian zreorganizował Italię włączając do niej obszar prowincji Galii Przedalpejskiej i dzieląc cały kraj na 11 re­giones: Następcy Augusta wciągali w większym stopniu do legionów oby­wateli rzymskich z prowincji silnie zromanizowanych, gdzie znaczna część ludności uzyskała prawa obywatelskie (Gallia Narbonensis, Hispania Bae­tica).

Prawdziwy przewrót w rekrutacji przyniosło jednak dopiero pano­wanie Wespazjana.

August broniący uprzywilejowanej roli rzymskiej Italii w stosunku do prowincji pragnął zachować italski rdzeń armii.

Legion w okresie cesarstwa liczył ok. 5500 ludzi, składał się z podstawowych jednostek centurii, obejmujących 80 żołnierzy. Na czele centurii stał centurion i towarzyszący mu niżsi oficerowie. 6 centurii tworzyło kohortę (480 ludzi), zaś 10 kohort - legion. Pierwsza kohorta miała 5 po­dwójnych centurii i liczyła zapewne 1000 żołnierzy. Łącznie legion obej­mował 5320 żołnierzy piechoty i 120 jeźdźców, czyli 5440 ludzi, nie licząc korpusu oficerskiego i pomocniczego.

System dowodzenia armii wyglądał następująco;

Na czele legionu stał jego legat rangi senatorskiej, który swą funkcję pełnił zwykle przez 3 lub 4 lata. Jego oficjalnym, zastępcą był starszy rangą (senior) trybun wojskowy, zawsze laticlavius. Ten początkujący oficer nie mógł być rzeczywistą pod­porą legata. W przeciwieństwie do - niego trzeci rangą w dowództwie legionu praefectus castrorum, liczył zwykle ok. 50 - 60 lat, był to bardzo doświadczony oficer, awansowany w wyniku pełnienia licznych funkcji centuriona. Praefectus castrorurn, odpowiadał za całość obozu.

Oficerowie senatorscy mieli stosunkowo krótki okres wyszkolenia praktycznego; po sprawowaniu funkcji trybuna wojskowego i legata legionu można już było zostać namiestnikiem prowincji z siłą wojskową 1 legionu (prowincje pretorskie), a następnie zarządzać prowincją konsu­larną; mającą załogę 2 do 4 legionów. Dopiero praktyka wieloletniego namiestnictwa i działań wojennych dawała możność wychowania prawdziwie doświadczonych wodzów, owych viri militares, którzy odegrali tak dużą rolę w dziejach cesarstwa. Profesjonalistami w armii rzymskiej, byli jedynie oficerowie wywodzący się z niższych grup społecznych, którzy przez całe życie służyli pod sztandarami.

Princeps wykorzystywał namiestników odznaczających się uzdolnieniami wodzowskimi w ten sposób, że powie­rzał im z kolei zarząd prowincji bardziej narażonych, na prowadzenie wojen. Takimi okręgami wojskowymi były pod koniec rządów Augusta zwłaszcza obie Germanie (Superior i Inferior); w każdej z nich stacjono­wało po 4 legiony.

Konieczność trzymania nad Renem 8 legionów spra­wiła, że August, nie chcąc ich powierzyć jednemu dowódcy, który mógłby się okazać niebezpieczny dla cezara, podzielił teren Germanii na dwa obszary wojskowe.

Wobec niestałości i braków wyszkolenia fachowego korpusu oficer­skiego ogromną rolę odgrywał doświadczony zawodowy personel armii, który tworzyli centurionowie.

Centurionowie a było ich 80 w legionie, po 8 w kohorcie; Najważniejszy z nich był pierwszy centurion I kohorty legionu, zwany primus pilus lub primipilus, istotny "doradca legata"' a jednoczenie nadzorujący sprawy kultu religijnego całej jednostki. Funkcja primipilusa była uwieńczeniem długiej drogi służby żołnierskiej i oficerskiej, otwierała zwykle drogę do kariery ekwickiej.

Legioniści rzymscy I wiek n.e.

Służba w le­gionach trwała teoretycznie - 20 lat, w praktyce często więcej. Każdy le­gion miał swoją stałą liczbę i nazwę, znaki - złote orły (aquila) osadzone na drzewcu i indywidualne symbole (imago), np. koziorożca, dzika itp. Sprawujący opiekę nad nimi funkcjonariusze: aquilifer i imaginifer nale­żeli do I kohorty legionu, wszyscy nosiciele znaków mieli na zbroi skóry zwierzęce, co było obyczajem przyjętym od Celtów. Również mniejsze jednostki miały swoje znaki. Oddziały jazdy wyróżniało vexillum, rodzaj proporca na drzewcu, piastował je vexiliarius.

Legion uzyskiwał nieraz nowe przydomki za zasługi bojowe lub wier­ność okazaną w okresie walk wewnętrznych. Tak np. legio XIV Gemina (Bliźniacza) otrzymuje w roku. 2 n.e. po zwycięstwie w Brytanii dodat­kowy przydomek Martia Victrix (Marsowa, przynosząca zwycięstwo), symbolem jej był koziorożec.

Oktawian August w okresie swego jedyno­władztwa znacznie ograniczył, liczbę legionów, których było po Akcjum ok. 50, ale obejmujących przeciętnie ok. 4 tys. żołnierzy.

Centurion I w. n.e. Centurion z I w. z nieco wcześniejszą odmianą hełmu, byłby również typowy dla czasów Cezara. Jego rangę podkreśla ustawiony w poprzek grzebień, który mógł być zrobiony z końskiego włosia lub piór (jak ten na rysunku). Ponadto świadczy o niej "laska" stosowana czasami do wykonywania kar cielesnych. Jego pancerz to kolczuga (lub pancerz łuskowy), w odróżnieniu od zbroi zwykłych legionistów - bogato ozdobiona, czasami nawet posrebrzana. Centurion nosił miecz przy innym boku niż legionista. Podczas bitwy miał też tarczę i pila, tak jak inni żołnierze. Por. J .Warry Armie świat antycznego,