Pryncypat

Nowy ustrój rzymski, jaki wykształcił się po upadku republiki, nazywany jest pryncypatem. Jego nazwa pochodzi od stanowiska princepsa, czyli pierwszego senatora, które Oktawian przyjął i zachował do końca życia. Pryncypat stanowił połączenie faktycznej monarchii z ideologią oraz instytucjami republikańskimi. Opierał się na "powszechnej zgodzie" (consensus universorum). Uprawnienia były w nim nadawane przez senat i lud. Cechy charakterystyczne tego ustroju to rządy osobiste (auctoritas) i głęboki szacunek dla tradycji (mores maiorum). Oktawian formalnie sprawował w Rzymie władzę konsula (27-23 p.n.e.), jego zwierzchność nad resztą państwa to nie określone bliżej imperium. W praktyce stał on na czele armii i kierował polityką zagraniczną, posiadał też uprawnienia prokonsularne (imperium pro consulare) w prowincjach cesarskich, którymi zarządzali wyznaczeni przez niego legaci (legati Augusti pro praetore provinciae). Po rezygnacji z ubiegania się ponownie o konsulat Oktawian 1 VII 23 r. objął dożywotnio władzę trybuńską (tribunicia potestas) - nie będąc jednak trybunem, w związku z czym również trybuni nie mogli zgłaszać sprzeciwu wobec jego ustaw. Agryppa, otrzymując na 5 lat władzę trybuńską, stał się natomiast współregentem. W 22 r. p.n.e. po złożeniu konsulatu i związanych z nim zadań Oktawian August przejął nadzór nad zaopatrzeniem Rzymu (cura annonae) i drogami (cura viarum). W 19 r. otrzymał dożywotnio władzę konsularną (imperium consulare) i, na 5 lat, nadzór nad obyczajami (cura morum). Uzyskiwał on więc same uprawnienia, nie obejmując w istocie urzędów. Od 12 r. p.n.e. August był też najwyższym kapłanem (pontifex maximus), a w 2 r. p.n.e. otrzymał tytuł ojca ojczyzny (pater patriae).W gestii senatu pozostał zarząd starymi, zromanizowanymi prowincjami (prowincje senatorskie) oraz skarbem państwowym (aerarium populi romani), bieżące finanse (fiscus) przejął natomiast princeps. Ekwici stali się arystokracją urzędniczą, wchodząc w skład osobistej ochrony cesarza, a także zasilając szeregi pretorian, prefektów i innych urzędników. Princepsowi doradzać mieli z kolei ludzie obdarzeni tytułem jego przyjaciół (amici Caesaris). August i jego następcyStaraniem Oktawiana Augusta dokonana została reorganizacja prowincji Galii i Hiszpanii (27-25 p.n.e.), zaś Galia później (16-13 p.n.e.) została podzielona na Akwitanię, Galię Lugdunensis i Belgicę. Nowa prowincja powstała też w Galacji, którą Rzym uzyskał na mocy testamentu jej króla Amyntasa, a także w Recji i Noricum (15 p.n.e.). Dzięki kampaniom Agryppy (13-9 p.n.e. podporządkowana została władzy rzymskiej również Pannonia. Dzięki porozumieniu o przyjaźni zawartemu z królem Partów Fraortesem IV Rzym odzyskał w 20 r. p.n.e. znaki legionów, utracone w klęskach Krassusa i Antoniusza, zrezygnował natomiast z dalszej ekspansji na Wschodzie.Imperium rzymskie sięgało wówczas środkowego Dunaju, a po umocnieniu granic na Eufracie i Dunaju, Rzymianie podjęłi ekspansję w kierunku Łaby, dokąd skierowali 4 wyprawy. Pasierb Oktawiana Druzus podporządkował Rzymowi germańskie plemiona Batawów, Fryzów i Chauków (Chauci), a po walkach z Kwadami i Markomanami dotarł do Łaby, gdzie zginął w 9 r. p.n.e. Drugi pasierb cesarski, Tyberiusz, objął dowództwo w Germanii (4-6 p.n.e.), gdzie zawarł układ z Cheruskami i podporządkował Rzymowi Longobardów. Została także wprowadzona administracja prowincji, postępowała budowa dróg i umacnienie nowo zdobytych obszarów przez stacjonujące tam legiony. Wciąż jednak nie było tam spokojnie. Wojnę z Markomanami przerwało powstanie w Panonii (6-9 p.n.e.), stłumione dzięki zwycięstwie nad Dalmatami. W Panonii powstała wtedy prowincja rzymska, a granica na Dunaju została zabezpieczona. Rzymskie zakusy na podbój Germanii udaremniła jednak w 9 r. n.e. bitwa w Lesie Teutoburskim. Trzy legiony pod wodzą Warusa zostały tam wybite co do nogi przez Cherusków dowodzonych przez Arminiusza. Prowincja Germania przestała w rezultacie istnieć, utrzymała się natomiast granica na Renie. W ten sposób Dunaj i Ren stały się na długo strategicznymi granicami Cesarstwa Rzymskiego.Problemem, z którym musiał się uporać Rzym była sukcesja po Auguście. Wybierani do tej pory przez Oktawiana następcy jeden za drugim rozstawali się z życiem. W związku z tym władca zapewnił sobie sukcesję adoptując Tyberiusza (26 VI r. 4 n.e.), znanego jako Tiberius Julius Caesar. W 8 r. p.n.e. po raz pierwszy objął on dowództwo w Germanii i dotrał ze swymi wojskami do Łaby. Był to zarazem jego pierwszy kontakt z władzą. W 6 r. p.n.e. po uzyskaniu władzy trybuńskiej Tyberiusz popadł w konflikt z Oktawianem i, zamiast podporządkować Armenię, udał się jako osoba prywatna na dobrowolne wygnanie na Rodos (5 p.n.e.). Wrócił jednak stamtąd w 2 r. n.e., a dwa lata później objął po raz drugi dowództwo w Germanii.19 VIII 14 r. n.e. Oktawian August umarł w Noli, dożywszy 76 lat. Zmarły princeps został włączony w poczet bogów (consecratio; Divus Augustus). Relacja z dokonań Augusta (Res gestae), jego autorstwa, została spisana na dwóch brązowych płytach i umieszczona przed Mausoleum Augusti na Polu Marsowym. Łaciński i grecki odpis znaleziono w rzymskiej świątyni w Ancyrze (Monumentum Ancyranum). Rządy władcy przedstawiano tam jako nowy złoty wiek ludzkości. Naczelnym hasłem polityki Augusta było przywrócenie dawnych obyczajów i kultu religijnego. August ogromną wagę przywiązywał do ustawodawstwa obyczajowego. W 18 r. p.n.e. wydał on zakaz małżeństw między rodzinami senatorskimi a wyzwoleńcami i wprowadził kary za zdradę małżeńską. Także religia stała się przedmiotem jego zabiegów. W 17 r. p.n.e. miały miejsce obchody Ludi saeculares, czyli uroczystości na cześć rozpoczęcia nowego wieku w Rzymie, opiewane przez Horacego w Carmen saeculare, i nastąpiło ogłoszenie powszechnego pokoju (Pax Augusta). 30 I 9 r. n.e. na Polu Marsowym został poświęcony ołtarz pokoju (ara pacis Augustae). Wszystkie te zabiegi zmierzały do zjednania monarsze życzliwości społeczeństwa rzymskiego i pogodzenia go z nowym stanem rzeczy.Dynastia julijsko-klaudyjska (do 68 n.e.)Rządy Tyberiusza (14-37 n.e.) upłynęły pod znakiem narastania opozycji senatorskiej, choć na początku wzajemne stosunki między władcą a senatem układały się jeszcze w miarę dobrze. Senat otrzymał np. prawo wyboru urzędników, które przysługiwało wcześniej ludowi. Jeszcze pod naciskiem Augusta, Tyberiusz adoptował swego bratanka, syna Druzusa - Germanika, desygnując go tym samym na swego następcę. Germanik, podobnie jak i jego ojciec, związany był z armią i jej operacjami na północy. Najpierw musiał uśmierzyć on bunt legionów w Panonii i nad Renem. Potem podjął wyprawę przeciw Germanom (14-16), wstrzymaną jednak z racji zbyt wysokich kosztów. (Germanie walczyli wtedy zresztą między sobą.) w 19 r. Germanik niespodziewanie zginął, nie zostając następcą Tyberiusza.Po jego śmierci w stolicy wzrosły wpływy prefekta pretorianów, Sejana, który koszary swych oddziałów przeniósł w obręb murów Rzymu. Jego oskarżenia w okresie doprowadziły w latach 22-32 do licznych procesów, egzekucji i samobójstw. Rozgoryczony Tyberiusz osiadł w 27 r. na wyspie Capri. W 31 r. nastąpił jednak upadek i egzekucja Sejana na mocy wyroku senatu. Nastąpiły dalsze procesy o spisek i egzekucje, przez co wzrosła jeszcze nienawiść senatu do Tyberiusza, który w 37 r. umarł w Misenum. Za jego panowania Rzym wzbogaca się o nowe prowincje na wschodzie: Kapadocję i Kommagene (17).Znienawidzony przez senat syn Germanika, Kaligula (tj. "żołnierski bucik") został adoptowany i przeznaczony przez za życia Tyberiusza na jego następcę. Panował on jako Caius Caesar Germanicus w latach 37-41. Stworzony przez Augusta pryncypat ewoluował wówczas w kierunku monarchii hellenistycznej. Wprowadzony został orientalny ceremoniał dworski, cesarza otaczano kultem boskim, a sam Kaligula uważał się za Aleksandra Wielkiego, Cezara i boga. Wznowił on też procesy o obrazę majestatu, by napełnić skarb i przywrócił wybór urzędników przez lud. Jako cesarz podjął pokazowe wyprawy przeciw Germanii i Brytanii. W 41 r. Kaligulę zamordował prefekt pretorianów Kasjusz Cherea. Obwołany przez gwardię pałacową cesarzem Klaudiusz (41-54) powrócił do tradycji Augusta. Uporządkował on na nowo administrację, rozbudowując jednocześnie kancelarie cesarskie, kierowane przez wyzwoleńców. Zwykło się uważać, że pozostawał on pod silnym wpływem kobiet, zwłaszcza swojej żony Messaliny. Jego druga żona Agryppina zamordowała go w 54 r., aby zapewnić tron swemu synowi z poprzedniego małżeństwa - Neronowi. Za rządów Klaudiusza Rzym wzbogacił się o nowe terytoria: podbitą w 43 r. południową Brytanię i zajętą w 46 r. Trację. Pierwsze lata rządów, obwołanego przez pretorianów i zatwierdzonego przez senat Nerona (Nero Claudius Caesar, 54-68), znajdującego się pod wpływem filozofa Seneki i prefekta pretorianów Burrusa, były dla Rzymu pomyślne. Odzyskana została Armenia (58-63), a z Partami Rzym zawarł traktat przyjaźni. Gajusz Swetoniusz Paulinus stłumił natomiast powstanie w Brytanii (60-61). Zamordowanie przez Nerona swego brata Brytanika, matki Agryppiny, żony Oktawii i Burrusa, zaincjowane przez niego procesy o obrazę majestatu w 62 r. oraz pożar Rzymu w roku 64 zapoczątkowały okres rządów tyrańskich. Po upadku sprzysiężenia Pizona w 65 r., czego ofiarą padł Seneka, zbuntował się namiestnik Galii Gajusz Juliusz Windeks, do którego dołączyli Serwiusz Galba w Hiszpanii i Salwiusz Othon w Luzytanii. Nałożył się na to również bunt pretorianów. W zaistniałej sytuacji Neron popełnił w 68 r. samobójstwo.Na przełomie 68 i 69 r. Rzym miał 4 cesarzy. Byli to Galba, Witeliusz (namiestnik Dolnej Germanii), Othon i Wespazjan.Dynastia flawijska (69-96)Po krótkotrwałej wojnie domowej władzę przejął Wespazjan (Titus Flavius Vespasianus, 69-79). Po wstąpieniu na tron stłumił on bunty Batawów nad Renem oraz trwające od 66 r. powstanie w Judei, zdobywając w 70 r. Jerozolimę. (Zostało to upamiętnione na Łuku Tytusa w Rzymie). Za Tytusa umocnione zostały granice imperium i w 74 r. nastąpił podbój obszarów między górnym Renem a Dunajem (agri decumates). Wespazjan powiększył senat do 1000 członków, wprowadzając doń arystokrację z municypiów italskich, z której sam się wywodził. Hiszpania otrzymała prawo latyńskie. Cesarz ograniczył także wydatki państwa. Za jego panowania powstał amfiteatr Flawiuszów (Koloseum). Rządy syna Wespazjana, Tytusa (79-81) zaznaczyły się przede wszystkim wybuchem Wezuwiusza. Zostały wtedy zasypane Pompeje, Stabiae i Herkulanum, zginął także przyrodnik Pliniusz Starszy. Podjęty w 78 r. za panowania kolejnego princepsa Domicjana (81-96) dalszy podbój Brytanii rozciągnął rzymskie panowanie do rzek Solway i Tyne, gdzie kilkadziesiąt lat później powstał Wał Hadriana chroniący prowincję przed najazdami Szkotów. W 83 r. została podjęta wyprawa przeciw Chattom i budowa umocnień granicznych (limes). W rejonie dolnego Dunaju toczyły się wówczas natomiast ciężkie walki (85-89) ze zjednoczonymi pod berłem króla Decebala Dakami. Nieskrywane chęci wzmocnienia władzy cesarskiej i lansowanie tytułu dominus et deus doprowadziło w końcowej fazie rządów Domicjana do zawiązania przeciw niemu spisku pałacowego, zakończonego jego zamordowaniem w 96 r. Antonianie (96-192)Każdy następca tronu (z wyjątkiem Kommodusa) w tej "dynastii" był adoptowany przez poprzedniego cesarza. Zasada dziedziczenia została tym sposobem w praktyce zastąpiona przez wybór najlepszego kandydata. Wyznaczony przez senat princepsem Nerwa (96-98), po buncie pretorianów w 97 r. adoptował Trajana (98-117), pierwszego cesarza pochodzącego z prowincji (Hiszpania). W 114 r. otrzymał on od senatu tytuł Optimus (najlepszy). W rezultacie kilku wypraw (101-102, 105) Trajan podporządkował Rzymowi Dację, a następnie kraj Nabatów w północnej Arabii (106). Prowadził też zwycięską wojnę z Partami (114-117). Po wkroczeniu do Armenii i Mezopotamii utworzył tam nowe prowincje (Armenia, Asyria, Mezopotamia). Imperium rzymskie osiągnęło w swoich dziejach największy obszar. Kolejnymi przyłączonymi prowincjami były Dacja i Arabia.Następca Trajana Hadrian (117-138), od 116 r. namiestnik w Syrii, zrezygnował ze zdobytych terenów i zawarł pokój z Partami. Przywrócił granicę na Eufracie, lecz jednocześnie wzniósł tam umocnienia (limes). Podobne fortyfikacje powstały za jego panowania także w Brytanii i nad Renem. Po rozbudowie swej kancelarii Hadrian podejmował liczne podróże (121-125, 125-129), aby osobiście kontrolować zarządzanie imperium. Odbudowa Jerozolimy jako rzymskiej kolonii (Colonia Aelia Capitolina) spowodowała w latach 132-135 wybuch powstania Bar Kochby w Judei, zakończonego zdobyciem Jerozolimy przez Hadriana. W 138 r. Hadrian umał w Bajach i został pochowany w monumentalnym grobowcu - Mauzoleum Hadriana (obecnie Zamek św. Anioła) w Rzymie. Antoniusz Pius (138-161) kontynuował pokojową politykę swego poprzednika. Rozbudował umocnienia graniczne, zaś armię wzmocnił posiłkami rekrutowanymi na miejscu. Przesunął też na północ granicę w Brytanii. Marek Aureliusz (161-180), "filozof na tronie", rządził początkowo (do 169) wraz ze swym przybranym bratem Lucjuszem Werusem. Na Wschodzie Rzym toczył w tym czasie wojny z Partami (162-165), którzy zajęli Armenię, Kapadocję i Syrię. Rzymianom udało się jednak w 163 r. odnieść zwycięstwo pod Dura Europos i wkroczyć do Mezopotamii. Wybuch zarazy, która ze wschodu przeniosła się na zachód i ogarnęła całe imperium, wymusił wszakże zawarcie pokoju. Przekroczenie granicy na Dunaju przez Markomanów, Kwadów i Sarmatów wywołało w latach 167-175 I wojnę markomańską. Ofensywa Marka Aureliusza w 171 r., zmierzająca do umocnienia granicy na Dunaju, przyniosła zawarcie pokoju i wysiedlenie Kwadów i Markomanów z pasa ziem na lewym brzegu Dunaju. Podczas tej wyprawy Marek Aureliusz napisał po grecku traktat filozoficzny Rozmyślania. W 176 r. powstała kolumna Marka Aureliusza, ozdobiona scenami z wojny markomańskiej. Podczas II wojny markomańskiej (178-180) Rzymianie założyli w 173 r. obóz legionowy Castra Regina (dzisiejsza Ratyzbona).Syn Marka Aureliusza Kommodus (180-192) został współrządcą jeszcze za panowania Marka Aureliusza. Stanowiło to odejście od zasady adopcji następcy na rzecz władzy dziedzicznej. Po śmierci ojca (180) nowy cesarz zawiarł pokój w Vindobona (Wiedeń), wyrzekając się zdobyczy ojca za Dunajem i rezygnując z polityki ofensywnej. Za jego panowania wybór na urzędy został zastąpiony przez ich sprzedaż. Po nieudanym spisku w 182 r., wojnie z bandami grasującymi w Italii (186) oraz powstaniach w Afryce i Brytanii Kommodus padł ofiarą pałacowego sprzysiężenia. Domagał się on kultu boskiego i wierzył podobno, że jest wcieleniem Herkulesa i Mitry.W 193 r. Rzym po raz drugi w swej historii miał 4 cesarzy. Byli nimi Didiusz Julianus (Rzym), Gajusz Pesceniusz Niger (Syria), Klodiusz Albinus (Brytania) i Septymiusz Sewer (Panonia). Dynastia Sewerów (193-235) Septymiusz Sewer (193-211) pokonał pozostałych pretendentów do tronu i poprzez fikcyjną adopcję (jako syn "boskiego" Marka Aureliusza) usiłował zalegitymizować swe panowanie. Po zwycięskiej wojnie partyjskiej (197-199) przebywał on głównie w prowincjach wschodnich. W swej polityce wewnętrznej faworyzował Syrię, wspomagał Palmyrę i popierał rozwój Afryki, czego wynikiem było rosnące znaczenie Kartaginy. Działo się to kosztem uprzywilejowanej dotychczas pozycji Rzymu i Italii. Wokół obozów wojsk granicznych osiedlać zaczęły się w tym czasie rodziny żołnierzy, co sprzyjało postępującej romanizacji peryferiów cesarstwa i rozwojowi miast. Cesarz ten odsunął od władzy senat i zlikwidował praktykę dzierżawy podatków. Wojnę w Brytanii (208-211) Septymiusz Sewer prowadził przebywając w towarzystwie żony Julii Domny ("matki obozów") oraz synów - Karakalli (od 198 r. pierwszy współcesarz) i Gety (od 209 r. drugi współcesarz). Podczas tej wyprawy umarł w Eubracum (dzisiejszy York). Karakalla (211-217) w 212 r. nakazał zamordować współrządzącego brata Getę i większość jego zwolenników. Najprawdopodobniej, aby objąć wprowadzonym przez siebie podatkiem spadkowym jak największą liczbę ludności, nadaał on w 212 r. na mocy specjalnej ustawy zwanej Constitutio Antoniniana obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom cesarstwa, co doprowadziło do ostatecznej unifikacji imperium. Podczas jego rządów toczone były walki nad Renem z Alamanami i nad Eufratem z Partami. Podczas wyprawy przeciw tym ostatnim cesarz padł ofiarą spisku i został zamordowany. Po krótkich rządach przywódcy spisku Makryna wojsko obwołało cesarzem kuzyna Karakalli, kapłana syryjskiego boga słońca Heliogabala (218-222), który pozostawał pod przemożnym wpływem swej babki Julii Maesy. Wprowadził on w Rzymie syryjski kult Baala. Został zamordowany wraz ze swą matką Saemias przez pretorianów. Na tron został wyniesiony przez wojsko Sewerus Aleksander (222-235), cioteczny brat Heliogabala. Także na niego znaczny wpływ wywiera matka, regentka Julia Mammaea. Cesarz odparł najazd Persów w 231 r. i Markomanów w 232 r. W czasie walk z Alamanami nad Renem zbuntowani żołnierze pod wodzą Maksymina pod Moguncją zabili cesarza i jego matkę.Zagrożenie z zewnątrz "Kryzys starego świata", jaki dotknął Cesarstwo Rzymskie w III w. n.e., był wynikiem naporu okolicznych ludów koczowniczych (Germanowie, Sarmaci, Persowie, Berberowie, Maurowie). Brak pierścienia państw zależnych stał się przyczyną utraty przez Rzym prowincji i pojawienia się tendencji odśrodkowych. Najniebezpieczniejszym i najsilniejszym przeciwnikiem w tym okresie było nowoperskie państwo Sassanidów.Założyciel dynastii Sassanidów, Ardaszir I (227-241) uważał się za następcę Achemenidów. Propagował on nauki Zaratustry, które stały się podstawą perskiej religii państwowej. Jednocześnie jednak w tym okresie rozpowszechniła się synkretyczna, gnostyczna doktryna Maniego (217-277) - manicheizm. Trzeci i czwart wiek upłynął w Persji pod znakiem walki z Rzymem w Mezopotamii, Syrii i Armenii (podzielonej w 384 r.). Od końca IV w. toczyły się także wojny z Heftalitami (Białymi Hunami). Cały czas utrzymywało się napięcie między dążącą do centralizacji władzą królewską i związaną z nią biurokracją, a feudalną arystokracją, która nie godziła się na aktywną politykę zagraniczną. Za rządów Kawada I (488-531) doprowadziło to do pojawienia się społeczno-religijnego ruchu reformatorskiego Mazdaka, skierowanego przeciw możnym, głoszącego wspólnotę dóbr i żon. Jego zwolennicy ponieśli jednak klęskę. Reformę państwa perskiego przeprowadził odgórnie kolejny władca, Chosroes I (531-79). Polegała ona na reorganizacji systemu podatkowego na wzór rzymski, co przyczyniło się do powstania arystokracji urzędniczej i przeprowadzeniu nowego pomiaru kraju. W późniejszym okresie (VI-VII w.) Persja zwróciła się przeciw Bizancjum i pokonała Heftalitów. Chosroes II Parwiz rozszerzył panowanie perskie aż po Egipt, a w 614 r. wywiózł relikwie Krzyża Świętego z Jerozolimy. W 628 r. doszło jednak do zawarcia pokoju z cesarzem bizantyjskim Herakliuszem, na mocy którego nastąpił zwrot dobytych ziem i relikwii Krzyża. Wyczerpane wojnami z zachodnim sąsiadem państwo perskie zostało w 637 r. podbite przez Arabów.Cesarze wojskowi (235-305)Listę cesarzy wojskowych otwiera Maksymin Trak (235-38). Byli to na ogół zdolni dowódcy pochodzący z prowincji, którzy obejmowali tron dzięki wojsku, wyrastającemu na decydujący czynnik w państwie i (niemal wszyscy) po krótkich rządach ginęli w wyniku spisków. Maksymin pokonał Alamanów, ale za jego rządów Persowie wkroczyli do Mezopotamii (237). Szacha perskiego Szapura I (241-72), który najechał Mezopotamię pokonał z pomocą oddziałów gockich i zmusził do wycofania się z tego kraju cesarz Gordian III (238-44) w bitwie pod Resaina (242). Po zgładzeniu Gordiana wojsko obwołało cesarzem, pochodzącego z Arabii, Filipa Araba (244-49), za panowania którego Rzym obchodził tysiąclecie swego założenia. Pochodzący z Ilirii Decjusz (249-51) dążył do odnowienia religii i tradycji rzymskiej, z czym związane były pierwsze masowe prześladowania chrześcijan. Za jego panowania z Etiopii rozprzestrzeniła się po świecie starozytnym zaraza. Cesarz ten zginął on na polu bitwy, pod Abrittus, z rąk Gotów. Pokój z Gotami zawarł jego następca Treboniusz Gall (251-53). Kolejny cesarz, Walerian (253-60) podjął obronę wschodnich granic Cesarstwa i ustanowił swego syna Galiena współcesarzem na Zachodzie. Granice imperium były w tym okresie niemal nieustannie zagrożone. Atakowali je Goci, Kwadowie i Sarmaci (254) oraz Persowie (256). Frankowie i Alamanowie przekroczyli limes między Górną Germanią a Recją, zaś plemiona mauretańskie zagrażały granicom w północnej Afryce. Walerian dostał się w 260 r. pod Edessą do niewoli Szapura I, w której spędził resztę życia. Cesarz Galien (260-68) przeprowadził reformę wojskową, utworzył rezerwową armię konną, która mogła być szybko użyta na zagrożonym odcinku granicy. Przyniosło to efekty, bowiem Klaudiusz II (268-70) pokonał w 268 r. Alamanów, a rok pózniej pod Naissus - Gotów. Alamanów pokonał pod Pawią w 271 r. także Aurelian (270-75). Cesarz ten podporządkował sobie również cesarzową Zenobię, zarządzającą z Palmyry całym rzymskim Wschodem (272) i w 274 r. zlikwidował secesję Galii, trwającą od 260 r. ("30 tyranów"). Przywrócił on tym samym na pewien czas jedność imperium. W 274 r. Aurelian przyjął tytuł "pan i bóg" (dominus et deus) i zaczął propagować kult solarny Zwycięskiego Słońca (Sol Invictus), rodem z syryjskiej Emessy, który w połączeniu z kultem cesarza tworzyć miał religię państwową. Po Tacycie (275-76) władzę sprawował w latach 276-82 Probus, który umocnił granicę na Renie i Dunaju. Zwycięską wojnę z Persami prowadził cesarz Karus (283-84), został on jednak, podobnie jak jego poprzednicy, zamordowany wraz ze swymi synami. (Karinusem i Numerianem).Początki dominatuGruntowną reformę państwa przeprowadził w 293 r. Dioklecjan (284-305), dążąc do odciążenia administracji przez jej decentralizację. Dioklecjan i wyniesiony do godności współcesarza Maksymian (286) mianowali Galeriusza i Konstancjusza Chlorusa swymi następcami (Caesares). Tym samym powstał system tetrarchii. Dioklecjan otrzymał Wschód ze stolicą w Nikomedii, Maksymian Italię i Afrykę (stolica w Mediolanie), Konstancjusz Hiszpanię, Galię i Brytanię (stolica w Trewirze i Yorku), a Galeriusz Ilirię, Macedonię i Grecję (Sirmium). Po 20 latach cesarze (Augusti) mieli przekazać władzę swym następcom (Caesares), którzy z kolei ustanowiliby swoich współrządców (Apparitores). W 305 r., zgodnie z tą zasadą, nastąpiła abdykacja Dioklecjana i Maksymiana.W 297 r. nastąpił podział imperium na 12 okręgów administracyjnych (diecezje) pod zarządem wikariuszy i na 101 prowincji. Państwo przekształciło się w monarchię absolutną. Ustrój ten nazywany jest dominatem. Cesarz-bóg występował w stroju królewskim i w koronie. Obywatele stali się jego poddanymi (subiecti), którymi mógł on dysponować. Chłopi zostali przywiązani do ziemi (kolonat), a dla zaopatrzenia wojska powstały przymusowe korporacje rzemieślnicze. W 301 r. zostały też wprowadzone urzędowe ceny maksymalne w celu powstrzymania inflacji. Powstania wewnątrz imperium zostały stłumione, granice zabezpieczone, a władanie Rzymu na Wschodzie - rozszerzone.Konstantyn Wielki. Ugruntowanie dominatuPo zakończeniu I tetrarchii nowi cesarze, Galeriusz i Konstancjusz, mianowali kolejnych cezarów: Sewerusa i Maksiminusa Daję. System tetrarchii upadł jednak z powodu niezależnej polityki dynastycznej prowadzonej przez poszczególnych władców (Konstantyna, syn Konstancjusza w Yorku, Maksencjusza, syn Maksimynusa w Rzymie). W 308 r. doszło do spotkania cesarzy w Carnuntum, Licyniusz został wówczas mianowany cesarzem Zachodu, natomiast Dioklecjan odmówił przyjęcia godności cesarskiej. W 312 r. Maksencjusz poniósł klęskę przy Moście Mulwijskim. Tym samym zwycięski Konstantyn stał się władcą Zachodu. Jego rywal Licyniusz w 313 r. pokonał natomiast Maksyminusa Daję w bitwie pod Adrianopolem. Zwycięstwa Konstantyna Wielkiego (324-337) nad Licyniuszem pod Adrianopolem (324) i Chrysopolis, sprawiły że staje się on jedynym władcą imperium (Totius orbis imperator). 11 V 330 r. Bizancjum, po przemianowaniu na Konstantynopol, stało się chrześcijańską stolicą cesarstwa (Drugi Rzym) w świadomej opozycji do pogańskiego Rzymu. Ugruntowany został dominat, a reformy Dioklecjana kontynuowane i rozszerzone. Sztywny ceremoniał dworski (złote szaty, diadem, padanie na twarz) podkreślać miał podobieństwo cesarza do boga. Cesarzowi podlegała teraz armia z dowódcami (magistri militum) na czele, prefektowie czterech części imperium, rada cesarska (sacrum consistorium) oraz prefekci (prefectus urbi) Rzymu i Konstantynopola.Armia została powiększona do 75 legionów (900 000 ludzi) i składała się z wojsk polowych (comitatenses), granicznych (limitanei) i gwardii cesarskiej (candidati). Ochronę granic imperium uzupełniali również "sprzymierzeńcy" (foederati). Nastąpił podział kraju na 4 prefektury - Wschód (Konstantynopol), Illyricum (Sirmium), Italia (Mediolan) i Gallia (Trewir), 14 diecezji i 117 prowincji. Ostatecznego kształtu nabrała rada cesarska, składająca się z następujących ministrów (comites): "zwierzchnika urzędu", czyli kanclerza (magister officiorum), "zwierzchnika świętego pałacu" (questor sacri palatii), "naczelnika świętej sypialni" (praepositus sacri cubiculi), ministra finansów (comes sacrarum largitionum) i ministra skarbu (comes rerum privatarum). Radzie podlegała kancelaria i urzędnicy dworscy. Cesarza chroniło dwóch dowódców straży pałacowej (konnej i pieszej). Senaty Rzymu i Konstantynopola przekształcone zostały w rady miejskie. Został wprowadzony podatek pogłówny i gruntowy oraz przymus dziedziczenia zawodu. Decydujące znaczenie dla przemian ustrojowych miało rozdzielenie władzy cywilnej i wojskowej, a tym samym odejście od tysiącletniej tradycji rzymskiej. W 337 r. umarł Konstantyn przyjąwszy na łożu śmierci chrześcijaństwa. Z konfliktów pomiędzy jego synami o następstwo tronu zwycięsko wyszedł, po śmierci brata, Konstancjusz II i to on został jedynym władcą imperium.Następcy Konstantyna. Upadek cesarstwa zachodniego.Sprzyjający arianizmowi Konstancjusz II. (337-61) starał się narzucić tę doktrynę całemu Kościołowi, wywołując tym wrogość do swojej osoby wśród niektórych hierarchów opowiadających się za ustaleniami Soboru Nicejskiego z 325 r. W walce z Persami zginął następca Konstancjusza, ostatni potomek Konstantyna Wielkiego, Julian (361-63), w związku z próbą restytuowania kultów pogańskich zwany Apostatą. Odniósł on wcześniej sukces w wojnie z Alamanami, pokonując ich w 357 r. pod Argentorate (Strasburg), co umożłiwiło przywrócenie granicy na Renie. Natomiast na Wschodzie wojnę z Persami po śmierci Juliana zakończył Jowian (363-64), zawierając upokarzający pokój, na mocy którego Rzym utracił Armenię. Obwołany cesarzem przez dwór, Walentynian I (364-75), uczynił swego brata Walensa Augustem i współrządcą na Wschodzie, gdzie toczyła się wojna z Gotami. Walentynian pokonał Alamanów dzięki czemu jeszcze raz została odnowiona granica na Renie. Odbudował także Wał Hadriana w Brytanii. Ok. 375 r. zostało zniszczone przez Hunów państwo Ostrogotów położone na południowych terenach dzisiejszej Ukrainy i umarł jego władca Ermaneryk. Rozpoczęło to okres "wędrówki ludów", która okazała się dla Rzymu katastrofą. Po śmierci Walentyniana I rządy sprawował w latach 375-78 Walens, a potem Gracjan (do 383 r.). W 376 r. powstali zbrojnie, osiedleni na podstawie umowy na ziemiach rzymskich, Wizygoci i pokonali armię pod wodzą Walensa, który w 378 r. poległ w bitwie pod Adrianopolem (Hadrianopolis). W 379 r. współcesarzem na Wschodzie został sprzyjający doktrynie nicejskiej Teodozjusz I. W 380 r. I sobór konstantynopolitański potępił arianizm, a religią oficjalną stała się nauka jednego z Ojców Kościoła, Atanazego (katolicyzm). Na terenach Panonii osiedlili się Ostrogoci, a w Macedonii - Wizygoci, z którymi został podpisany traktat pokojowy. Na Wschodzie został zawarty przez Teodozjusza w 384 r. układ pokojowy z Szarpurem III (384-88), przewidujący podział Armenii. W walce przeciw uzurpatorowi Magnusowi Maksimusowi zginął syn Walentyniana I, Gracjan (383). Po przejściowym uznaniu przez Teodozjusza, Maksimus uciekł do Walentyniana II, brata Gracjana. W 388 r. Teodozjusz odniósł ostatecznie zwycięstwo nad Maksimusem. W 391 r. chrześcijaństwo zostało uznane religią państwową, co wiązało się z wprowadzeniem zakazu wszelkich kultów pogańskich. Powróciły one jeszcze na krótko, gdy w 392 r. Walentyniana II zamordował frankijski dowódca Teodozjusza, Arbogast, który wyniósł na tron cesarski retora Eugeniusza (392-94). Nowy uzurpator poniósł jednak klęskę i zginął w 394 r. W bitwie pod Frigidus koło Akwilei. Tym samym Teodozjusz Wielki został władcą całego imperium (394-95). Po jego śmierci państwo podzielili między siebie jego synowie. Arkadiusz otrzymał Wschód, a Honoriusz - Zachód. Oznaczało to faktyczny koniec jedności imperium rzymskiego. Powstało Cesarstwo Wschodniorzymskie ze stolicą w Bizancjum oraz Cesarstwo Zachodniorzymskie ze stolicą w Rawennie (od 404 r.), które jeszcze przez osiem dziesięcioleci pod rządami słabych cesarzy broniło się przed zagrożeniem ze strony Germanów i Hunów. Kres jego istnieniu położyło ostatecznie w 476 r. usunięcie marionetkowego cesarza Romulusa Augustulusa przez germańskiego przywódcę zbuntowanych wojsk najemnych, Odoakra. Ziemie Cesarstwa zachodniego zostały zalane przez plemiona germańskie, które stworzyły w Europie nowy porządek polityczny. Idea uniwersalnego Cesarstwa Rzymskiego była jednak wciąż niezwykle żywa w średniowieczu.

-poczatek strony-