Historia Republiki Rzymskiej

Ok. 750 r. p.n.e. powstało miasto Rzym poprzez połączenie w jeden organizm osady latyńskiej (Roma quadrata na Palatynie) i sabińskiej (wzgórza: Eskwilin, Wiminal i Kwirynał). Początkowo Rzym pozostawał pod wpływami etruskimi, a sama nazwa miasta pochodzi z etruskiego gens ruma. Później uznano dzień 21 IV 753 r. p.n.e. za datę założenia miasta i początek rachuby czasu (ab urbe condita). Legendy mówią o wychowaniu jego założycieli, braci Romulusa i Remusa, przez wilczycę, porwaniu Sabinek i ugodzie z władcą sabińskim Tytusem Tacjuszem jako faktach, które dały miastu początek.Najstarsze dzieje Rzymu mają w dużej mierze charakter legendarny. Tradycja mówi o panowaniu 7 królów w okresie (750-510 p.n.e.) i przekazuje ich imiona: Romulus, Numa Pompiliusz, Tullus Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Starszy, Serwiusz Tulliusz i Tarkwiniusz Pyszny. Za panowania Tarkwiniuszy Rzym stał się najpotężniejszym ośrodkiem Lacjum, silniejszym od Alba Longi. W Ostii powstał wtedy port, a u ujścia Tybru trwała rozbudowa salin (via Salaria). Ludność miasta tworzyli chłopi, posiadacze ziemscy oraz pasterze i rzemieślnicy. Środkiem płatniczym było bydło (łac. pecus, stąd pecunia - pieniądz). Pismo przejęli Rzymianie od Greków z południa Italii, alfabet łaciński wzorowany jest na alfabecie greckim w wersji chalkidyckiej. Mimo to społeczeństwo rzymskie pozostawało wierne tradycyjnym obyczajom, a obce wpływy nie sięgały głęboko. Ustrój Rzymu w okresie królestwa i republikiZałożenie miasta jako wspólnoty (Populus Romanus Quirites lub Quiritium) było już niewątpliwie przemyślanym aktem politycznym. Rozluźnieniu uległy w tej sytuacji więzy rodowe, a tym samym usamodzielniła się rodzina. Miejsce rodów (gentes) zajął lud (populus) - pospolite ruszenie z dowódcą, magister populi. W późniejszym okresie termin populus oznaczał już ogół obywateli - cives. W czasach monarchii król (rex), rządzący z woli bogów, był najwyższym wodzem, kapłanem i sędzią. Podstawę jego władzy stanowiło imperium (prawo wydawania rozkazów) i auspicium (znajomość woli bogów). Radą służył mu senat (zgromadzenie starszych; senes - starsi), głowy rodów (patres gentium) i kapłani. Zgromadzenia ludowe (comitia curiata) odbywały się w 30 kuriach (curia-coviria - wspólnota), po 10 na każdą z 3 rzymskich dzielnic (Tities, Ramnes, Luceres). Każda dzielnica (tribus) wystawiała 100 jeźdźców (celeres - znakomici) i 10 centurii (łac. centum - sto) piechoty. Nowego podziału państwa i jego ludności na 4 miejskie i 17 (później 31) wiejskich tribus dokonał Serwiusz Tulliusz. System ten stanowił podstawę do egzekwowania powinności podatkowych i wojskowych. Tym samym w podziale administracyjnym przestał obowiązywać ustrój rodowy. Równocześnie, na potrzeby armii, wprowadzono nowy podział na 5 klas majątkowych (classes) i 193 centurie: 18 centurii konnicy, 80 ciężkozbrojnej piechoty (hoplitów), 90 lekkozbrojnych, 4 techników i muzyków oraz 1 centurię, złożoną z najuboższych (capite censi), nie wystawiającą w ogóle swego oddziału. Połowa centurii składała się z mężczyzn, których wiek nie przekraczał 46 lat (iuniores), którzy formowali jednostki liniowe, pozostałe skupiały starszych, do 60 lat, (seniores), odpowiedzialnych za obronę miasta. Zgromadzenia centurialne (comitia centuriata) zwoływał na Polu Marsowym konsul przez wciągnięcie na Kapitolu czerwonej chorągwi. Podejmowano na nich decyzje dotyczące wojen i pokoju, wybierano konsulów, pretorów i cenzorów, zatwierdzano prawa i nakładano kary na obywateli miasta. Liczyły się tam głosy nie osób, lecz centurii. Dwie najbogatsze klasy (18 + 80 centurii), głosujące jako pierwsze, miały zapewnioną większość, a ich uprzywilejowana pozycja wynikała z faktu, że tworzyły trzon armii (jazda, hoplici). Po obaleniu monarchii na czele państwa stanął posiadający imperium najwyższy urzędnik (praetor maximus), którego kadencja trwała rok, a po nim najwyższą władzę przejmowali dwaj konsulowie. Filary państwa rzymskiego stanowiły senat, magistratura (urzędnicy) i zgromadzenia (centurialne, tribusowe, kurialne i plebejskie). Senat, skupiający 300 członków, składał się z przywódców rodów (patres) i byłych konsulów (consulares), później jego skład uzupełniony został wybitniejszymi plebejuszami (conscripti). Jego zadaniem było doradzanie urzędnikom (senatus consultum) i zatwierdzanie uchwał zgromadzeń ludowych (auctoritas patrum), a także wybór interreksa odpowiedzialnego za sprawy publiczne podczas pięciodniowego wakatu konsulów. Na każde z pięciu stanowisk urzędniczych wybierano kilka osób o tych samych kompetencjach, kadencja była jednoroczna, a kolegialność miała zabezpieczyć przed przejęciem władzy przez despotyczną jednostkę. Do zadań konsulów (consules - doradcy) należało obejmowanie naczelnego dowództwa w czasie wojny, piecza nad finansami państwa i sprawy sądownictwa. W przypadku wyjątkowego zagrożenia państwa jeden z konsulów - jako dyktator (dawna nazwa: magister populi) obejmował na 6 miesięcy pełnię władzy (summum imperium), z której nie był potem rozliczany, mianował on sobie do pomocy dowódcę jazdy (magister equitum). Następne urzędy (honores) tworzono wraz ze wzrostem zadań państwa. Nadużyciom miało zapobiec ustalenie właściwej kolejności ich sprawowania i odpowiedniego wieku kandydatów. Za porządek w mieście odpowiadali pretorowie (jurysdykcja karna i cywilna). Powoływany od 366 r. p.n.e. praetor urbanus (collega minor konsulów) rozsądzał sprawy między obywatelami rzymskimi, zaś praetor peregrinus (247 p.n.e.) ferował wyroki w procesach, w których przynajmniej jedną stroną był cudzoziemiec. Cenzorzy, którymi zwykle byli konsulowie - consulares, wybierani raz na 5 lat (od 443 p.n.e.), w ciągu 18 miesięcy swego urzędowania dokonywali przydziału obywateli do centurii i tribus , sporządzali listę senatorów, a także pilnowali czystości obyczajów. Nad porządkiem w mieście czuwali od 366 r. p.n.e. edylowie kurulni, do których należało również zaopatrzenie mieszkańców w zboże, kontrola rynku i urządzanie igrzysk. Finansami państwa zarządzali natomiast od 447 r. p.n.e. kwestorowie. Dyktatorowi, konsulom i pretorom przysługiwała pełnia władzy urzędowej (magistratus cum imperio), a pozostałym urzędnikom - ograniczone kompetencje (magistratus cum potestate). Decyzje urzędnika musiały być zgodne z obowiązującym prawem, mógł im się przeciwstawić kolega na urzędzie (intercessio), mogły być też zaskarżane (provocatio) na mocy odwołania się do "ludu", czyli do komicjów.Walka plebejuszy z patrycjuszamiW VII-V w. p.n.e. narastał konflikt między patrycjuszami, cieszącymi się przywilejami natury politycznej i religijnej, a plebsem (terrae filii - synowie ziemi, a więc bez ojca). Potęgowało go zadłużenie plebejuszy i wielokrotne łamanie przez patrycjuszy obietnicy poprawy prawnego i ekonomicznego położenia plebsu. Plebejusze rozpoczęli więc walkę o poprawę swojego położenia. W 494 r . p.n.e. miała miejsce pierwsza secesja plebejuszy, tj. wyjście poza pomerium rzymskie, połączone z groźbą utworzenia własnego państwa (civitas). Do powrotu skłoniły ich dopiero ustępstwa patrycjuszy i obietnica ustanowienia zgromadzenia złożonego wyłącznie z plebejuszy (concilia plebis tributa), które miało wybierać trybunów ludowych i obradować pod ich przewodnictwem. Trybunów było początkowo dwóch, po 471 r. p.n.e. czterech - zgodnie z podziałem miasta na 4 tribus (lex Publilia), a później dziesięciu. Byli oni nietykalni (sacrosancti), a ich zadaniem była ochrona plebsu przed bezprawiem ze strony patrycjuszy. Przysługiwało im prawo sprzeciwu wobec zarządzeń urzędników (ius auxilii), zawieszania kary, przeciwdziałania uwięzieniu obywatela (ius intercedendi) oraz stawiania weta wobec uchwał senatu. Do pomocy mieli oni edylów plebejskich, pełniących początkowo funkcję opiekunów świątyni poświęconej "trójcy plebejskiej" (Ceres, Liber i Libera), uroczyście konsekrowanej na Awentynie w 493 r. p.n.e., która z czasem stała się ośrodkiem sakralnym plebsu, archiwum, skarbcem i miejscem rozdawnictwa zboża. Patrycjusze odpowiedzieli na to zamknięciem rodów (ok. 485 p.n.e.). Konflikt zaostrzył się, gdyż patrycjat korzystał z usług zależnej od siebie klienteli wiejskiej, zaś plebs - przez swych trybunów - zagroził patrycjuszom procesami majątkowymi przed Zgromadzeniem Ludowym. Kolejnym postulatem plebsu była kodyfikacja prawa zwyczajowego, dokonana ok. 450 r. p.n.e. przez "komisję dziesięciu" (decemviri legibus scribundis), zwana prawem XII Tablic. Zawierało ono przepisy z zakresu prawa cywilnego, karnego, procesowego, administracyjnego i sakralnego, wyraźne były tu wpływy greckie, a szczególnie ustawodawstwa Solona. Zakazywano w nim małżeństw między plebejuszami a patrycjuszami (zakaz ten zniosło w 445 r. p.n.e. prawo lex Canuleia). Całość została zapisana na 12 brązowych tablicach, wystawionych na forum. W związku z coraz gwałtowniejszymi atakami wzbogaconych elit plebejskich, na wniosek trybunów Licyniusza i Sekstiusza, uchwalono w 367 r. p.n.e. ustawy (leges Liciniae Sextiae) nakazujące obniżenie długów przez zaliczenie spłaconych odsetek na rzecz kapitału, wyznaczenie górnej granicy powierzchni posiadłości składających się z ziem państwowych do 500 jugerów (125 ha) oraz zniesienie urzędu trybuna wojskowego z władzą konsularną, ustanowionego w 445 r., przywrócenie konsulatu i dopuszczenie doń plebejuszy. Tym samym powstała nowa arystokracja urzędnicza (optimates, nobiles) rekrutująca się i z patrycjatu, i z plebsu. Proces dopuszczania plebejuszy do urzędów (dyktator - 356, cenzor - 351, pretor - 337) uwieńczyło otwarcie dla nich urzędów kapłańskich w 300 r. p.n.e. (lex Ogulnia). Napór dołów plebejskich przyniósł w 287 r. p.n.e. przyznanie uchwałom zgromadzenia plebejskiego mocy obowiązującej wszystkich obywateli (lex Hortensia), co zakończyło walkę plebejuszy z patrycjuszami. Nastąpiło wówczas zrównanie obu grup w prawach. Wojny i polityka zagraniczna republiki rzymskiej V-III w. p.n.e.Ok. 500 r. p.n.e. republika rzymska zawarła z Kartaginą swój pierwszy traktat międzynarodowy. Uznała w nim monopol Kartaginy na handel w zachodniej części Morza Śródziemnego, ta zaś zobowiązała się do niewystępowania przeciw sprzymierzeńcom Rzymu. W Italii Rzym musiał współzawodniczyć z Latynami i Etruskami. Wojna latyńska (498-93 p.n.e.) zakończyła się zawarciem przymierza z miastami Lacjum (foedus Cassianum), na równych prawach, mimo że wcześniej Rzym aspirował do roli hegemona. W 486 r. p.n.e. Rzymowi udało się zmusić Herników do zawarcia podobnego paktu. Po walkach z górskimi plemionami Ekwów i Wolsków, z którymi związane są legendy o Koriolanie i Cyncynacie, Rzym rozpoczął swą wielką ofensywę, która przyniosła mu panowanie w środkowej Italii i nad wybrzeżami Morza Tyrreńskiego. Dziesięcioletnia wojna z etruskim miastem Weje (406-396 p.n.e.), zakończyła się jego zdobyciem i zburzeniem. Przed Rzymem otworzyły się dzięki temu możliwości ekspansji na północ, na przeszkodzie temu stanęły jednak chwilowo wędrówki Celtów i Samnitów.Celtowie, ze swych siedzib nad górnym Renem i Dunajem, wyruszyli na tereny dzisiejszej Francji, Hiszpanii, na Wyspy Brytyjskie oraz nad południowe brzegi Dunaju (okres latyński). Dzięki zastosowaniu żelaza do wyrobu broni stali się szybko potęgą militarną. Władza u nich spoczywała w rękach arystokracji wojowników. Duże znaczenie odgrywali także kapłani (druidzi), co wynikało stąd, że tylko oni mogli składać ofiary i rozstrzygać spory prawne. Ok. 400 r. p.n.e. miał miejsce najazd celtyckich Galów na Italię i zasiedlenie przez nich Niziny Nadpadańskiej. Po pierwszym starciu pod Clusium (390 p.n.e.), które nie przyniosło rozstrzygnięcia, w 387 r. p.n.e. nastąpiła dla Rzymu katastrofa. Galowie pod wodzą Brennusa zadali armii rzymskiej druzgocącą klęskę nad Allią (18 VII), a następnie zajęli i spalili miasto. Po otrzymaniu okupu odstąpili od oblężenia Kapitolu i wycofali się na północ z wielkim łupem (Vae victis! - biada zwyciężonym!). W konsekwencji Rzym, atakowany przez sąsiednie plemiona, utracił przewagę w Lacjum. Od 380 r. p.n.e. rozpoczęła się jednak odbudowa miasta. Wzniesione zostały nowe, potężniejsze mury ("mury Serwiusza") otaczające 7 wzgórz. W 358 r. Rzym odnowił przymierza z Latynami i Hernikami, zwrócone przeciw Galom. Kolejne zagrożenie dla Rzymu stanowili Samnici, ekspandujący w 4 kierunkach: na Corfinium, Picenum, Apulię i zachodnie wybrzeże Italii. Udało im się zdobyć Kapuę, Kyme i Pesejdonię. W 354 r. p.n.e. Rzym zmuszony był zawrzeć z nimi sojusz dla brony przed Galami i w celu utrzymania w stanie zależności wspólnych sąsiadów czyli Wolsków, Auzonów i Kampanów. W 348 r. p.n.e. doszło do zawarcia II traktatu Rzymu z Kartaginą. Porozumienie to zamykało zachodnią część Morza Śródziemnego dla handlu rzymsko-latyńskiego, przy zagwarantowaniu swobodnej wymiany na Sycylii i w samej Kartaginie, mowa była także o ochronie miast latyńskich podległych Rzymowi. Rzym tymczasem podporządkował sobie w 345 r. Auzonów, a w 343 r. zawarł traktat (foedus aequum) dający mu zwierzchność nad Kapuą. Wywołało to w latach 343-41 p.n.e. tzw. I wojnę samnicką, zakończoną kompromisem, w myśl którego Samnici uznali aneksję terytorium Kapui, a Rzym przyłączenie się Sydycynów do Samnitów. Zerwanie sojuszu z Rzymem przez Latynów doprowadziło do wybuchu wojny latyńskiej (340-38 p.n.e.). Powstanie Latynów, którzy odnowili niezależny Związek Latyński, zostało stłumione przez Rzym i sprzymierzonych z nim Samnitów (bitwa pod Sinuessą, 340 p.n.e.). Poszczególne miasta rozwiązanego Związku Latyńskiego Rzym podporządkował sobie na różnych zasadach (zob. niżej). Dzioby zdobytych w 338 r. W bitwie morskiej okrętów (rostra) posłużyły za mównicę na Forum Romanum. W 338 r. nastąpiło prawne zrównanie Kapui z Rzymem. Odtąd Kapua miała własne wojsko, monetę i zarząd. Zajęcie Privernum w 329 r. p.n.e. spowodowało ostateczne podporządkowanie przez Rzym kolejnego sąsiada -Wolsków. Wiele miast i plemion italskich zagrożonych ekspansją Samnitów widziało swoją szansę wyłącznie we współdziałaniu z Rzymem. Rzymskie wsparcie dla obleganego przez Samnitów Neapolu w połączeniu z zajęciem i ufortyfikowaniem miasta Fregellae (Ceprano) w 328 r. stało się przyczyną wybuchu II wojny samnickiej (326-04 p.n.e.). Rzym ponosił w niej początkowo klęski. W 321 r. jego wojska zostały zamknięte w Wąwozie Kaudyńskim (koło Caudium) i wypuszczone pod upokarzającymi warunkami, jakimi było wydanie zakładników i przejście pod jarzmem. W 312 r. szala zwycięstwa zaczęła się jednak przechylać na stronę Rzymu, któremu udało się odzyskać Kapuę. Budowa drogi do Kapui (via Appia) posłużyła celom militarnym. Samnici, od 311 r., sprzymierzeni z Etruskami, ponieśli w 310 r. klęskę nad Jeziorem Wadymońskim, a drogę do Lacjum zamknęło im pasmo nowo założonych rzymskich kolonii. Rzymianie odnosili też sukcesy w Apulii i na rdzennych ziemiach Samnitów, by w końcu zdobyć ich stolicę - Bovianum. W międzyczasie Rzym podpisał w 306 r. p.n.e. III traktat z Kartaginą. w 304 r. zawarty został natomiast pokój z Samnitami. Kampania przypadła na jego mocy Rzymowi; zaś Związek Samnicki, choć pozostał nienaruszony, musiał zaniechać ekspansji. Obie strony traktowały ten pokój jako zawieszenie broni i szykowały się do dalszej walki. Rzym za wszelką cenę dążył do umocnienia swego panowania w środkowej Italii, a Samnici zawarli sojusz z Etruskami, Galami, Sabinami, Lukanami i Umbrami. Podczas III wojny samnickiej (298-90 p.n.e.) Rzym opanował Lukanię, zajął ponownie Bovianum w 298 r., po czym w 295 r. W bitwie pod Sentinum pokonał połączone siły Galów i Samnitów. Etruskowie zawarli z Rzymianami pokój, a w 291 r. W Apulii powstała kolonia rzymska Venusia (2000 obywateli). W 290 r. p.n.e. został zawarty kolejny pokój z Samnitami, zmuszający ich do dostarczania posiłków wojskowych, lecz gwarantujący im wewnętrzną niezależność. Zabezpieczony od strony południa Rzym uderzył teraz na Galów (285-82 p.n.e.). W ręce Rzymian dostały się ziemie celtyckiego plemienia Senonów (ager Gallicus) i powstała tam kolonia Sena Gallica. Tym samym panowanie Rzymu nad środkową Italią zostało zabezpieczone i utrwalone. Dynamiczną ekspansją Rzymu poczuła się zagrożona grecka kolonia w południowej Italii -Tarent. Wsparcie przez Rzym miast Thurii (gr. Thurioi), Locri (gr. Lokro) i Regiun (gr. Rhegion) w walce z Lukanami stanowiło naruszenie sfery wpływów Tarentu. Do wybuchu otwartej wojny (282-72 p.n.e.) doszło po wpłynięciu rzymskiej floty na wody Zatoki Tarenckiej, gdzie, na mocy układu z 303 r., Rzymianom nie wolno było wpływać. Tarentyjczycy wezwali na pomoc króla Epiru Pyrrusa z 20 000 najemnej piechoty, 3000 tessalskiej jazdy i 26 słoniami bojowymi. Pyrrus objął władzę nad Tarentem i zwyciężył Rzymian w 280 r. p.n.e. W bitwie pod Herakleą, co sprawiło że przyłączyli się do niego Brucjowie, Lukanowie i Samnici. W 279 r. W bitwie pod Ausculum Pyrrus wygrał wprawdzie ponownie z Rzymianami, lecz poniósł tak ciężkie straty ("pyrrusowe zwycięstwo"), że musiał zaproponować zawarcie pokoju. Rzym jednak odmówił, domagając się opuszczenia Italii i zawierając przymierze z Kartaginą, której flota posiłkowa wpłynęła do Ostii. Wezwany przez miasta greckie, Pyrrus wyruszył następnie na Sycylię, gdzie odniósł sukcesy w walkach z Kartaginą (278-75 p.n.e.) i zdobył prawie całą wyspę aż po Lilybaeum. Opozycja części miast greckich, które za jego plecami porozumiały się z Kartaginą, udaremniła jednak plany stworzenia królestwa obejmującego południową Italię i Sycylię. Ostatecznie Pyrrus wycofał się z Sycylii ze znacznymi stratami. W 275 r. p.n.e. poniósł on zaś klęskę pod Benewentem w bitwie z Rzymianami i nie pozostało mu nic innego jak powrót do Epiru. Po jego śmierci w 272 r. Tarent, opuszczony przez epirocką załogę zawarł pokój z Rzymem i wpuścił w swe mury garnizon rzymski , a pozostałe miasta greckie przystąpiły do federacji italskiej. W 264 r. p.n.e. zdobyta została ostatnia twierdza etruska, Volsinii. W ten sposób cały Płw. Apeniński dostał się pod panowanie Rzymu.Organizacja Italii po podbojuDo sukcesów militarnych Rzymian w znacznej mierze przyczyniała się umiejętna organizacja terenów podbitych w środkowej i południowej Italii. Łącznikiem między miastem-państwem a jego imperium były kolonie na prawie rzymskim, gdzie osiedlano obywateli rzymskich oraz na prawie latyńskim, gdzie żyli ludzie z niepełnym obywatelstwem. Federację italską tworzyli obywatele rzymscy, mieszkający w samym mieście i na terenach bezpośrednio mu podległych oraz w koloniach, a także plemiona, które uzyskały obywatelstwo, ponadto miasta z prawem ograniczonego obywatelstwa (civitates sine suffragio - municipia), których mieszkańcy nie brali udziału w wyborach i nie mogli kandydować na urzędy, oraz sprzymierzeńcy (socii, civitates foederatae), czyli państwa autonomiczne lub ściśle uzależnione od Rzymu. Państwo rzymskie po podboju Italii miało 130 000 km2 i 292 000 obywateli. Podstawę polityki finansowej stanowił odtąd podatek bezpośredni (tributum) i pośredni (cła - portoria). Rolę pieniądza pełniły początkowo pręty lub płytki z czystej miedzi (aes rude), potem miedziane sztaby opatrzone wizerunkiem lub napisem (aes signatum), a po 300 r. p.n.e. ciężka moneta miedziana (aes grave) z głową Janusa po jednej i dziobem okrętu po drugiej stronie. Na ten okres przypada także początek emisji monet srebrnych. I wojna punicka (264-241 p.n.e.)Podczas interwencji Kartaginy w Tarencie kampańscy najemnicy tyrana Syrakuz Agatoklesa, Mamertyni ("synowie Marsa"), którzy opanowali Messanę, wezwali Rzymian na pomoc przeciw Hieronowi II, kolejnemu tyranowi Syrakuz. Po wylądowaniu wojsk rzymskich na Sycylii Syrakuzy wesżły w sojusz z Kartaginą, jednak klęska poniesiona pod Messaną zmusiła Hierona do zawarcia przymierza z Rzymianami. Ci zajęli całą wschodnią Sycylię aż po Akragas (Agrigentum, 261 r. p.n.e.). W Kartaginie interwencję Rzymu uznano za wypowiedzenie wojny. Rzym zaatakował pozycje kartagińskie w zachodniej Sycylii, przystępując jednocześnie do budowy własnej floty. (Okręty budowano na wzór znalezionej na mieliźnie punickiej pentekontery.) Nowo powstała flota rzymska zwyciężyła w 260 r. p.n.e. W bitwie morskiej pod Mylae, dzięki zastosowaniu ruchomych pomostów pozwalających przenieść taktykę wojny lądowej na morze. Zwycięstwo w bitwie morskiej u przylądka Eknomos (256 r.) umożliwiło natomiast Rzymianom lądowanie w Afryce, gdzie zaatakowali stolicę wroga. Kartagina zaproponowała zawarcie pokoju, lecz odmówiła przyjęcia ciężkich warunków rzymskich. Dobra passa Rzymian została przerwana bitwą pod Tunes w 255 r. p.n.e. Kartagińczycy pod wodzą spartańskiego najemnika Ksantipposa zwyciężyli dzięki użyciu jazdy i słoni bojowych. Flota rzymska wraz z niedobitkami armii została zniszczona przez burzę. Rzymianie wycofali się z wojny morskiej, zajęli natomiast Sycylię aż po kartagińskie twierdze Lilybaeum, Drepanum i Eryks. Wojna toczyła się dalej ze zmiennym szczęściem. Odbudowana flota rzymska zwyciężyła pod Panormus (250 p.n.e.), lecz poniosła klęskę pod Drepanum (249 p.n.e.). Po długoletniej wojnie podjazdowej z Hamilkarem Barkasem Rzym zbudował nową flotę (200 pięciorzędowców), sfinansowaną głównie z prywatnych środków obywateli i odniósł w 241 r. zwycięstwo u wybrzeży Wysp Egackich. Kartagina zawarła pokój, na mocy którego oddała Sycylię (pierwsza rzymska prowincja) i zobowiązała się w ciągu 10 lat zapłacić 3200 talentów kontrybucji. Po powstaniu najemników i Libijczyków przeciw Kartaginie jej wojska stłumiły powstanie na Sardynii, jednak powstańcy wezwali na pomoc Rzym, który wznowił wojnę z Kartaginą (238 p.n.e.) i zmusił ją do rezygnacji z Sardynii (w 227 r. również Korsyki) oraz zapłacenia następnych 1200 talentów. Morze Tyrreńskie stało się w ten sposób wewnętrznym morzem (mare nostrum) Rzymu, który coraz bardziej umacniał swoje pozycje w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. W latach 229-28 p.n.e. Flota rzymska zlikwidowała korsarstwo iliryjskie, a królowa Ilirii Teuta została zmuszona do płacenia trybutu. Po 219 r. Rzym ossatecznie opanował wybrzeża iliryjskie. Odparł także atak Celtów i pokonuje ich w bitwie pod Clastidium (222 p.n.e.), zdobył Mediolanum, stolicę Insubrów, gdzie zostały założone kolonie (Placentia, Cremona, Mutina) i wybudowana droga via Flaminia.Po 237 r. p.n.e., za sprawą rodu Barkidów, zmieniła się polityka Kartaginy. Aby zrównoważyć utratę Sardynii i Korsyki, rozpoczęła ona podbój Pólwyspu Iberyjskiego. Zajęcie jego południowej części (Sierra Morena, 236 p.n.e.) umożliwił spłatę ostatnich rat kontrybucji na rzecz Rzymu. W 227 r. została tam założona Nowa Kartagina. Zaniepokojony kartagińskimi sukcesami Rzym zawarł w 226 r. p.n.e. układ z Kartaginą, w którym granicą wpływów obu państw została uznana rzeka Iberus (Ebro lub raczej Jukar). Po zamordowaniu zięcia Hamilkara, Hazdrubala w 221 r., dowództwo nad wojskiem kartagińskim objął syn Hamilkara - Hannibal (247-183 p.n.e.). Zaatakowanie w 219 r. miasta Sagunt, leżącego na południe od Ebro przez Hannibala Rzym uznał za pogwałcenie układu z 226 r. Kartagina odmówiła jednak przerwania oblężenia i wydania Hannibala, w związku z czym Rzym wypowiedział jej wojnę. II wojna punicka (218-201 p.n.e.)Kiedy armia rzymska była już przygotowana do ataku na Hiszpanię Afrykę (z Sycylii), jej plany niespodziewanie pokrzyżował Hannibal, przekraczając Pireneje i Alpy. Trudy drogi i toczonych podczas niej walk sprawiły, że z początkowych 59 000 żołnierzy (50 000 piechoty, 9000 jazdy, 37 słoni bojowych) w Italii zostało Hannibalowi już tylko 26 000. Jego brat Hazdrubal osłaniał tymczasem Hiszpanię. Dowodzący armią rzymską konsul Publiusz Korneliusz Scypio wysłał swego brata Gnejusza do Hiszpanii, a sam powrocił znad Rodanu do Italii, jednak jesienią 218 r. p.n.e. Hannibal pokonał go nad rzeką Ticinus. Również, wezwany z Sycylii, konsul Tyberiusz Semproniusz Longus poniósł - wraz ze Scypionem - w grudniu 218 r. klęskę nad Trebią. Do Kartagińczyków przyłączyli się Galowie. Po przejściu przez Apeniny Hannibal zadał w 217 r. konsulowi Gajuszowi Flaminiuszowi klęskę nad Jeziorem Trazymeńskim. Mianowany dyktatorem został wówczas Kwintus Fabiusz Maksimus (Cunctator - zwlekający), który rozpoczął z Kartagińczykami wojnę podjazdową. Następni konsulowie ponieśli pod Kannami 2 VIII 216 r. p.n.e. największą w dziejach Rzymu klęskę. Oddziały kartagińskie manwerem skrzydłowym otoczyły i wybiły niemal wszystkich z 86 000 Rzymian, w tym konsula Emiliusza Paulusa. Z federacji italskiej wystąpiły wówczas Kapua, Samnici, Lukanowie i Brucjowie. Rzym wrócił do polityki obronnej i uciekł się do prowadzenia wojny na wyczerpanie. Hannibal na leże zimowe wybrał Kampanię, niedostateczne wsparcie z Kartaginy zmusiło go jednak do zaniechania ofensywy. W 215 r. p.n.e. zawarł on natomiast przymierze z Filipem V, królem Macedonii, który podjął nieudany atak na Ilirię, co doprowadziło do wybuchu I wojny macedońskiej. W Hiszpanii szala zwycięstwa zaczęła się powoli przechylać na stronę Rzymian. Po pierwszym zwycięstwie braci Publiusza i Gnejusza w bitwie morskiej u ujścia Ebro (217 p.n.e.) zajęty został Sagunt, a Hazdrubal pokonany w 215 r.. Podjęta przez niego próba przedarcia się do Italii nie udała się. Rzymianie dotarli aż do rzeki Baetis (Gwadalkiwir) i w 212 r. zawwarli przymierze z księciem zachodnio-numidyjskim Syfaksem, zwrócone przeciw Kartaginie. Na Sycylii natomiast, po śmierci Hierona, tyrana Syrakuz w 215 r., jego następca zawarł przymierze z Kartaginą. Po dwuletnim oblężeniu, podczas którego obronę wspierał swymi wynalazkami Archimedes, Syrakuzy zostały w 212 r. p.n.e. zdobyte i złupione przez armię rzymska pod wodzą konsula Marcellusa. Rzymianie ponownie zajęli Sycylię i do 210 r. wyparli z niej całkowicie Kartagińczyków. Ci jednak pod wodzą Hannibala zdobyli w 212 r. p.n.e. Tarent i zwyciężyli pod Kapuą, co spowodowało, że przyłączyły się do nich miasta greckie w południowej Italii. Siły rzymskie walczące z Filipem V Macedońskim miało odciążyć zawarte w 212 r. przymierze ze Związkiem Etolskim (później dołączyły do niego Elida, Messena i Sparta). Zdobyte ziemie przypadały w jego myśl Etolom, zaś łupy - Rzymianom. Do sojuszu przyłączył się w 209 r. Attalos I, król Pergamonu. Tymczasem w Italii Rzymianie zmienili taktykę w i w 211 r. po oblężeniu udało im się odzyskać Kapuę. Hannibal nie zdołał bowiem odciągnąć spod jej murów armii rzymskiej swym brawurowym rajdem na Rzym (Hannibal ante portas! - Hannibal u bram!) Ziemie Kapui przeszły na własność państwa (ager publicus). W Hiszpanii po klęsce poniesionej z ręki Hazdrubala i króla numidyjskiego Masynissy oraz śmierci Scypiona (211 p.n.e.) Rzymianie wycofali się za Ebro. Jako dowódca z władzą konsularną (pro consule) wysłany został tam w 210 r. Publiusz Korneliusz Scypio, który zdobył Nową Kartaginę (209 p.n.e.). Po przegranej, krwawej bitwie pod Baeculą (208 p.n.e.) Hazdrubal wyruszył do Italii. Rzym zmuszony został też wycofać swe oddziały z Grecji, bowiem Filip V zawarł w 206 r. pokój ze Związkiem Etolskim. Hazdrubalowi nie udało się jednak połączyć w Italii z Hannibalem. W bitwie nad rzeką Metaurus koło Sena Gallica Rzymianie pod wodzą Marka Liwiusza Salinatora i Gajusza Klaudiusza Nero zwyciężyli go w 207 r. dzięki zastosowaniu kartagińskiej taktyki, polegającej na oskrzydleniu przeciwnika i wykorzystaniu samodzielnie operujących legionów. W bitwie tej zginął Hazdrubal. Na południu Hiszpanii Rzymianie, po zwycięstwie Scypiona pod Ilpą w 206 r. nad Magonem i Masynissą, posunęłi się w głąb kraju i zajęli Gades (dzisiejszy Kadyks). Flota kartagińska pod dowództwem Magona odpłynęła na Baleary, a stamtąd do Genui, aby raz jeszcze skłonić do walki z Rzymem Ligurów i Galów. Panowanie kartagińskie nad Hiszpanią dobiegło jednak definitywnie końca. Scypion powrócił do Rzymu i został w 205 r. wybrany konsulem. W tym samym roku Filip V zawarł pokój z Rzymem. W tej sytuacji Rzymianie postanawiają wylądować w Afryce i tam zadać Kartaginie ostateczny cios. W 204 r. p.n.e. Scypion, zawarłszy sojusz z Masynissą, przeprawił się do Afryki. Po zwycięstwie Rzymian pod Tunes w 203 r. i bezowocnych rozmowach pokojowych Kartagina odwołała Hannibala z Italii. Na północy Italii zmarł w tym czasie kartagiński wódz Magon. W roku 202 p.n.e. miala miejsce decydująca bitwa pod Zamą, w ktorej wojska kartagińskie zostają zniszczone. Hannibal, zmuszony do ucieczki do Hadrumetum, doradzał zawarcie pokoju. Jego warunki były dla Kartaginy upokarzające. Musiała ona bowiem zrezygnować z Hiszpanii, oddać Numidii Masynissie, zapałacić 10 000 talentów kontrybucji (w ciągu 50 lat), wydać Rzymowi całą flotę (poza 10 trierami) oraz nie prowadzić wojny poza Afryką, a i tam tylko za zgodą Rzymu. Ziemie Syrakuz stały się częścią rzymskiej prowincji Sycylia. Wynik tej wojny ukazał przewagę gotowego do ofiar obywatela rzymskiego nad kartagińskim kupcem. Scypion otrzymał zaszczytny przydomek Africanus i odbył triumf. Hiszpania została podzielona na 2 prowincje: Hispania Citerior i Hispania Ulterior (197 p.n.e.). Raz po raz wybuchały tam jednak powstania (pierwsze w latach 191-89 p.n.e.). Najgroźniejsze z nich rozpoczęło się w 154 r. i obbjęło plemiona celtycko-iberyjskie oraz Luzytan, na czele których od 147 r. do swej śmierci w 139 r. p.n.e. stał wódz Wiriatus. Mimo wielu zwycięstw nad wojskami rzymskimi, zakończyło się ono klęską i zdobyciem w 133 r. Numancji przez wysłanego do Hiszpanii Publiusza Korneliusza Scypiona (Aemilianusa), który otrzymał jeszcze jeden honorowy przydomek Numantinus.Następstwa wojen punickichPo wojnach punickich w Rzymie ukształtowało się stronnictwo arystokratyczne (optimates) pod przewodnictwem znanych rodów oraz ludowe (populares). Do głosu dochodziła coraz częściej praktyka przedłużania kadencji sprawowania jednorocznych urzędów ze względu na długofalowe zadania militarne. Zdobyte przez Rzym tereny poza Italią stały się własnością ludu rzymskiego i powstały na nich rzymskie prowincje. Tamtejsze ziemie pozostały jednak w rękach dawnych właścicieli, którzy płacili z niej podatek (stipendium). Zarząd prowincji należał do pretorów jako namiestników ludu rzymskiego. Pobór podatków i ceł za pośrednictwem publikanów (dzierżawców zadań publicznych - publica) prowadził do wyzysku prowincji. Publikanie wywodzili się z warstwy ekwitów (zobowiązanych do wystawiania jazdy - equites), wzbogaconej niezwykle dzięki podbojom w II w. p.n.e. Rzym stał się w tym okresie największym centrum bankowym i kapitałowym starożytnego świata. Wielu lokalnych władców utraciło niezależność, stając się klientami Rzymu, jak np. Masynissa - władca Numidii, Prusias - król Bitynii i inni. Uznawali oni zwierzchność Rzymu i tolerowali sprawowany środkami dyplomatycznymi nadzór swej polityki zagranicznej. W tym okresie uwaga Rzymu skierowała się na Wschód. Jego działania w tej części basenu Morza Śródziemnego nie zmierzały jednak początkowo do podbojów państw hellenistycznych. Wynikały raczej z politycznej przezorności, a ich celem było utrzymanie równowagi sił. Podczas II wojny punickiej została przy użyciu niewolników uruchomiona produkcja na rzecz wojny. W II w. p.n.e. praca niewolnicza stała się też podstawą gospodarki opartej o wielkie włości (latyfundia). Zniszczenia na południu Italii spowodowały wyludnienie kraju, w związku z czym tamtejsi chłopi licznie napłynęłi do Rzymu. Zanikowi uległ tym samym pierwotnie agrarny charakter państwa rzymskiego i skurczyła się silna dotąd warstwa chłopska. Natomiast handel rzymski rozprzestrzenił się na cały basen Morza Śródziemnego. Od ok. 180 r. p.n.e. bite były srebrne denary rzymskie o wadze 4,55 g. Przeobrażeniom uległa także kultura rzymska. Przejmowane były w tym czasie greckie wzorce wychowania, głównie w otoczeniu Scypionów, do którego należeli przedstawiciel filozofii stoickiej, Panajtios, historyk Polibiusz, retor Gajusz Leliusz i satyryk Lucyliusz. Ekspansja Rzymu w Grecji i Azji MniejszejKolejnym ważnym sprawdzianem dla rzymskiej potęgi militarnej była wojna z Celtami w północnej Italii (200-190 p.n.e.). Rzym stłumił powstanie Bojów i Insubrów, wsparte przez Kartagińczyków. Powstała wtedy droga via Aemilia, stanowiąca przedłużenie via Flaminia do Placentii (187 p.n.e.). Rzym inwestował w nowe zdobycze. Założona tam w 181 r. nowa kolonia Aquileia w założeniu miała stać się metropolią handlową dla Europy Północnej. Rzym nie stracił przy tym zainteresowania sprawami wschodnimi. Pergamon, Ateny i Rodos zwróciły się do niego o pomoc przeciw agresywnemu Filipowi V Macedońskiemu, który zawarł z Antiochem III, władcą Syrii, przymierze skierowane przeciw Egiptowi [XXVI]. Rzymska flota osłaniała Pireus i zagroziła Eretrii, zajętej następnie przez Rzymian (198). Titus Quinctius Flaminius przybył do Tessalii i w 197 r. p.n.e. odniósł pod Kynoskefalai (wzgórze "Psie Głowy")zwycięstwo nad wojskami Filipa V. II wojna macedońska (200-197 p.n.e.) zakończyła się zawarciem pokoju, na mocy którego Filip V zrzekł się hegemonii nad Grecją, miał zapłacić 1000 talentów kontrybucji i wydać całą flotę, z wyjątkiem 6 okrętów. W 196 r. Flaminiusz podczas igrzysk istmijskich ogłosił "wolność Hellenów" (tj. państw greckich), a Rzymianie opuścili w 194 r. p.n.e. Grecję. Tymczasem Antioch III po przywróceniu potęgi Seleukidów na Wschodzie i wyprawie na Baktrię zaatakował terytoria Ptolemeuszów w Syrii, Palestynie i na Morzu Egejskim, współdziałając tam ze Związkiem Etolskim. Wylądował on w Tessalii, gdzie w 191 r. poniósł jednak klęskę pod Termopilami. W 190 r. W bitwie pod Magnezją Lucjusz Korneliusz Scypion z pomocą swego brata Scypiona Afrykańskiego pokonał ostatecznie Antiocha, zaś zdobycie przez Rzymian Ambrakii w 189 r. oznaczało klęskę Związku Etolskiego.Pokój w Apamei w 188 r. p.n.e. zakończył wojnę syryjską (192-188). Antioch III musiał w ciągu 12 lat zapłacić 15 000 talentów kontrybucji i wydać flotę poza 10 okrętami, a jego posiadłości w Azji Mniejszej przekazane zostały Pergamonowi i Rodos, które utworzyły teraz strefę buforową i przeciwwagę dla państwa Seleukidów. Rzym staje się tym samym hegemonem również we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Budziło to niepokój Macedonii. Perseusz, syn Filipa V, próbował odzyskać hegemonię w Grecji i został oskarżony o to w Rzymie przez Eumenesa, króla Pergamonu. Początkowo w konfrontacji z nim Rzymian spotykały niepowodzenia, a postawa Rodos i Pergamonu była chwiejna. Szalę zwycięstwa przechyliła na stronę Rzymian ostatecznie dopiero 22 VI 168 r. p.n.e. bitwa pod Pydną, w której dowodził Lucjusz Emiliusz Paulus, syna konsula poległego pod Kannami. Po uwięzieniu Perseusza na Samotrace został zawarty pokój kończący III wojnę macedońską (171-68 p.n.e.). Przewidywał on przekształcenie królestwa Macedonii w 4 zależne republiki i wywiezienie do Rzymu 1000 zakładników ze Związku Achajskiego (wśród nich historyka Polibiusza). Delos stało się wolnym portem i zaczęło stanowić konkurencję dla Rodos (oddanego w 166 r. Atenom). Łupy wojenne pozwoliły na zwolnienie obywateli rzymskich z obowiązku płacenia podatku (tributum). Po nieudanym powstaniu w 148 r. p.n.e. Macedonia stała się rzymską prowincją. Antioch IV został zaś zmuszony - na żądanie Rzymu - opuścić Egipt. Po stłumieniu powstania Związku Achajskiego senat w 146 r. nakazał zburzyć Korynt, a jego ludność sprzedać w niewolę. Prowincja Macedonia powiększona została o ziemie Związku Achajskiego, powstała droga via Egnatia, łacząca Epidamnos z Tesaloniką. Pragnąc uniknąć wojny Attalos III w 133 r. p.n.e. przekazał Rzymowi w spadku Pergamon, który stał się w 129 r. rzymską prowincją Asia.III wojna punicka. Zniszczenie KartaginyHannibal, obrany najwyższym urzędnikiem (sufetą) w Kartaginie, wobec groźby wydania go Rzymowi przez opozycję w 196 r. p.n.e. uciekł do Antiocha III. Ten jednak odrzucił, wysunięty przez Kartagińczyka, plan inwazji na Italię. Po pokoju w Apamei Hannibal znów musiał uciekać - tym razem do Prusiasa, króla Bitynii, a gdy Rzym domagał się jego wydania, popełnił samobójstwo (183 p.n.e.). W tym samym roku umarł na dobrowolnym wygnaniu jego przeciwnik, Scypion Afrykański, oskarżony o zdradę stanu. Jego brata Lucjusza Scypiona, który po pokonaniu Antiocha otrzymał w nagrodę przydomek Asiaticus, spotkał natomiast zarzut malwersacji finansowych. Na czele wrogiego Scypionom stronnictwa, prowadzącego też bezwzględną walkę z korupcją i zbytkiem, stał Marek Porcjusz Kato, cenzor z roku 184 p.n.e. Ciągłe, podsycane przez Rzym, konflikty z Masynissą, który próbował powiększyć swe państwo kosztem Kartaginy, skłoniły ją w 150 r. p.n.e. do rozpoczęcia znim bez uzgodnienia z Rzymem wojny. Stało się to pretekstem do wypowiedzenia Kartaginie wojny przez Rzym (III wojna punicka, 149-46 p.n.e.). Wtedy właśnie Katon wypowiedział słynne "Ceterum censeo Carthaginam esse delendam" - "poza tym uważam, że Kartaginę należy zniszczyć". Po wylądowaniu dwóch armii rzymskich w Afryce Kartagińczycy skapitulowali. Sprzeciwili się jednak postawionemu przez Rzymian żądaniu opuszczenia miasta i wznowili z nimi walkę. Wysłany do Afryki Publiusz Korneliusz Scypion (Aemilianus) doprowadził w 146 r. p.n.e. do zdobycia Kartaginy, która następnie, mimo jego sprzeciwu, została zburzona, jej obrońcy sprzedani w niewolę, a ziemie przekształcone w prowincję Afrykę. Scypion (z przydomkiem Africanus Minor) odbył następnie triumf. W wyniku ciągłych wojen do Rzymu napływały tysiące niewolników, a ich sytuacja stale się pogarsza. W latach 137-32 p.n.e. na Sycylii wybuchło ich powstanie. Na czele zbuntowanych niewolników z latyfundiów stanął Syryjczyk Eunus, który podjął walkę z Rzymem. W szczytowym okresie brało w niej udział 200 000 niewolników. Eunus próbował stworzyć monarchię na wzór hellenistyczny. Po upadku Henny i Tauromenium dostał się on jednak w ręce Rzymian, a 20 000 niewolników zostało ukrzyżowanych.Reformy Grakchów (133-121 p.n.e.)W II połowie II w. p.n.e. W społeczeństwie rzymskim narastał kryzys, wywołany gwałtownymi przemianami po podbojach. W 133 r. Tyberiusz Semproniusz Grakchus jako trybun ludowy wniósł projekt ograniczenia własności ziemi publicznej (ager publicus) do 1000 jugerów (250 ha) i przydzielenia skonfiskowanej ziemi ubogim i bezrolnym chłopom. Na sfinansowanie tego przedsięwzięcia zamierzał przeznaczyć skarby królów Pergamonu. Wobec sprzeciwu drugiego trybuna, Grakchus doprowadził do odwołania go przez komicja. Zginął jednak, gdy próbował ponownie, wbrew prawu, uzyskać urząd trybuna. W 123 r. p.n.e. reformę podjął jego młodszy brat Gajusz Semproniusz Grakchus. Odnowił on ustawę agrarną (lex agraria) i powierzył ekwitom prawo sądzenie nadużyć w prowincjach (lex iudicaria), aby pozyskać ich dla swych planów. Wobec sprzeciwu stronnictwa senackiego i warstw najuboższych, upadł wniosek o nadanie pełnych praw obywatelskich Latynom, a niepełnych - wszystkim Italikom. Grakchus zajął Awentyn, a senat przyznał nadzwyczajne pełnomocnictwa konsulom. Zwolennicy Grakcha zostali zamordowani, on sam zginął w 121 r., zabity - na własny rozkaz - przez swojego niewolnika.Reformy MariuszaPo podziale państwa numidyjskiego przez komisję senacką jeden z jego władców Jugurta zaatakował współrządzącego Adherbala, zajął Cyrtę i w 112 r. p.n.e. objął władzę nad całym krajem. W walkach z Rzymem (wojna jugurtyńska, 111-105 p.n.e.) odnosił początkowo sukcesy dzięki przekupstwu. Wojnę zakończył zwycięsko dopiero w 106 r. Mariusz (156-86 p.n.e.), zaś wydanie Jugurty uzyskał rok później Sulla (138-78 p.n.e.). Część Numidii stała się odtąd prowincja rzymską. W okresie tym toczyła się także wojna przeciw Cymbrom i Teutonom (113-110 p.n.e.), którzy wraz z Ambronami przybyli z Jutlandii i w 113 r. p.n.e. pokonali Rzymian w bitwie pod Noreią (Karyntia). W Galii pod Arausio klęskę poniosły kolejne dwie armie rzymskie wysłane przeciw najeźdźcom. W Rzymie wybuchła panika, spodziewano się drugiego najazdu Galów. W takich okolicznościach wybrany konsulem Mariusz przeprowadził reformę wojskową. Utworzył on zawodową armię rekrutowaną spośród proletariuszy, uzyskujących po szesnastoletniej służbie prawo do opieki publicznej. Dokonał nowego podziału legionu (nominalnie ok. 6000 ludzi) na 10 kohort po 6 centurii, czyli 3 manipuły. Jazdy dostarczać mieli sprzymierzeńcy. W 102 r. p.n.e. Mariusz pokonał Teutonów w bitwie pod Aquae Sextiae zaś rok później Cymbrów w bitwie pod Vercellae. W 100 r. p.n.e. weteranom tych kampanii miała zostać nadana ziemia, na wniosek trybuna ludowego Lucjusza Apulejusza Saturniusa przy wsparciu obranego szósty raz na konsula Mariusza, jednak udaremnili to optymaci. Wybuchły rozruchy, stłumione przez senatorów i ekwitów.Wojna ze sprzymierzeńcami, wojny z MitrydatesemW 91 r. p.n.e. trybun Marek Liwiusz Druzus usiłował przeprowadzić reformę agrarną, dopuścić ekwitów do senatu i odebrać im prawa sądzenia nadużyć w prowincjach oraz nadać pełne obywatelstwo rzymskie wszystkim wolnym mieszkańcom Italii. Po jego zamordowaniu wybuchła wojna ze sprzymierzeńcami (socii), którzy stworzuli własne państwo za stolicą w Corfinium (zwanym Italią) i wybrali pięciusetosobowy senat Italii. Wojna ta zakończyła się po ustępstwach Rzymu, tj. nadaniu prawa rzymskich wszystkim sprzymierzeńcom (lex Plautia Papiria).Tymczasem Mitrydates, król Pontu, w 88 r. p.n.e. uderzył na wschodnie posiadłości rzymskie i wezwał Greków do powstania przeciw Rzymowi. W Azji Mniejszej wymordowano wówczas ok. 80 000 Rzymian (tzw. "nieszpory efeskie"). Senat powierzył dowództwo ekspedycji przeciw Mitrydatesowi Sulli, lecz lud (stronnictwo popularów) odebrł mu je i powierzył Mariuszowi. Sulla zdobył Rzym i przywrócił władzę senatu (postanowienia zgromadzeń plebejskich wymagały bowiem zatwierdzenia przez senat). Po wyruszeniu Sulli do Azji Mariusz jego zwolennicy powrócili do Rzymu i wraz z Cynną terroryzowali optymatów. Mariusz umarł w trakcie sprawowania po raz siódmy godności konsula, zaś Sulla po zdobyciu Aten pokonał Mitrydatesa w bitwach pod Cheroneą i Orchomenos, po czym zmusił go do podpisania w 84 r. p.n.e. pokoju w Dardanos. Jego warunki przewidywały oddanie przez Mitrydatesa zagarniętych obszarów i floty oraz zapłacenie 3000 talentów kontrybucji. Ich konsekwentnego wypełnienia dopilnował propretor Lucjusz Licyniusz Murena, staczając II wojnę z Mitrydatesem (83-81 p.n.e.). Dyktatura SulliW 83 r. p.n.e. Sulla powrocił do Rzymu i pokonał armię popularów oraz sprzymierzonych z nimi Samnitów i Lukanów w bitwie u Bramy Kollińskiej (82 r.). Zwycięski Sulla otrzymał następnie przydomek (Felix - szczęśliwy), zaś jego stronnik Pompejusz zajął zbuntowane Sycylię i Afrykę, co dało mu prawo do odbycia triumfu i zapewniło przydomek Magnus (wielki). Na mocy specjalnej ustawy Sulla został ogłoszony dyktatorem, jego dyktatura nie była jednak ograniczona czasowo. Ogłosił on listy proskrypcyjne - zginęło wtedy 90 senatorów i 2600 ekwitów - i przywrócił władzę senatu, który przejął sądy, po usunięciu z nich ekwitów. Liczba senatorów zwiększyła się do 600 poprzez dołączenie byłych kwestorów. Konsulowie i pretorowie po złożeniu urzędu udawali się odtąd jako namiestnicy do prowincji (pro consule, pro praetore). Osłabła pozycja trybuna - uchwały komicjów (zgromadzeń) plebejskich były nieważne bez zatwierdzenia przez senat, a dla trybuna ludowego dalsza kariera urzędnicza była odtąd zamknięta. W 79 r. p.n.e. Sulla dobrowolnie złożył urząd dyktatora i rok później umarł.Zwycięstwa PompejuszaMimo zwyciestwa Sulli w wojnie domowej, w Hiszpanii w latach 77-71 p.n.e. toczyły się nadal walki z ostatnimi zwolennikami Mariusza dowodzonymi Sertoriusza. Po zamordowaniu tego ostatniego kraj został podporządkowany władzy senatu przez Pompejusza i na nowo zorganizowany pod względem administracyjnym. Na wschodzie trwała natomiast III wojna z Mitrydatesem (74-64 p.n.e.). Mimo początkowych sukcesów militranych, wysłane do Azji Mniejszej legiony zbudntowały się, a senat odwołał w 68 r. dopwodzącego tam Lukullusa. Tymczasem wybuchło kolejne powstanie niewolników,\ pod wodzą Spartakusa (73-71 p.n.e.). Zostało ono stłumione w Apulii przez Marka Licyniusza Krassusa, a resztki sił powstańczych zlikwidowąły oddziały Pompejusza. W okresie konsulatu Pompejusza i Krassusa (70 p.n.e.) odwołane zostały ustawy sullańskie, władza trybuna odnowiona, zagwarantowany równy dostęp do sądów dla ekwitów, senatorów i pozostałych obywateli, a uchwałom zgromadzeń plebejskich przywrócona moc prawna. Dzięki specjalnym pełnomocnictwom (imperium extraordinarium) Pompejusz rozprawił się w 67 r. p.n.e. Z korsarzami grasującymi na Morzu Śródziemnym i otrzymał w 66 r. dowództwo w wojnie z Mitrydatesem, którego pokonał nad Eufratem. W 64 r. Pompejusz zreorganizował rzymskie posiadłości na wschodzie, dzieląc je na prowincje (Pont, Syria i Cylicja) i państwa satelickie (Armenia, Kappadocja, Galacja, Kolchida, Judea).Niepokoje społeczne wstrząsały jednak nadal samym Rzymem. Wyrazem tego było tzw. "sprzysiężenie Katyliny" (63-62 p.n.e.), zadłużonego optymata współdziałającego z sullańczykami, odkryte i rozbite przez Cycerona, obdarzonego potem zaszczytnym tytułem pater patriae - ojciec ojczyzny, który jako homo novus został konsulem. Po wykryciu planów zamachu stanu Katylina i 3000 jego zwolenników opuścili Rzym, zginęli jednak schwytani pod Pistorią (62 p.n.e.). Kolejnym zagrożeniem dla stabilności republiki stały się rosnące wpływy Pompejusza. Po powrocie ze Wschodu Pompejusz rozpuścił swe wojsko i odbył triumf. Senat jednak nie zatwierdził ani jego zarządzeń na Wschodzie ani projektu nadań ziemi weteranom. Sojuszników w konfrontacji z senatem znalazł w Pompejusz w osobach Cezara i Krassusa. W ten sposób w 60 r. p.n.e. zawiązał się I triumwirat.I triumwiratPierwszy triumwirat był prywatną umowa bez mocy prawnej o wzajemnym wsparciu politycznym, zawartą miedzy Pompejuszem, Cezarem i Krassusem. Konsulat Gajusza Juliusza Cezara w 59 r. p.n.e. upłynął pod znakiem realizacji żądań Pompejusza, a także na ustalaniu podatków dla ludności prowincji. Na mocy uchwały zgromadzenia ludowego, Cezar otrzymał na 5 lat w zarząd od senatu prowincje Gallia Cisalpina, Illyricum (Dalmacja) i Gallia Narbonensis. Tym samym pozycja Cezara umocniła się, a między triumwirami pojawiły się rozdźwięki. W 56 r. odbyli oni spotkanie w Lukce, by omówić swą strategię wobec senatu i odnowić triumwirat. Ustalili tam, że w 55 r. konsulat sprawować będą Pompejusz z Krassusem. Dokonali również podziału prowincji: Cezar na dalsze 5 lat otrzymał Galię, Pompejusz Hiszpanię, a Krassus Syrię. Ten ostatni jednak w 53 r. ponisół klęskę i zginął pod Carrhae w wojnie z Partami, przez co triumwirat przestał istnieć.Podbój Galii przez CezaraW okresie istnienia I triumwiratu Cezar systematycznie umacniał rzymskie panowanie w Galii (58-51 p.n.e.). Podbił on ziemie Helwetów pokonując ich pod Bibracte, zadał klęskę Ariovistowi pod Miluzą w Alzacji (58 p.n.e.), podporządkował sobie plemiona Belgów, a przede wszystkim Nerwiów (57). Wyruszył też przeciw plemionom w Bretanii i zwyciężył w 56 r. Akwitańczyków, wypędził wreszcie germańskie plemiona Uzypetów i Tenkterów. Jako pierwszy Rzymianin przekroczył Ren i przeprawił się rok później do Brytanii. Walczły tam potem z miejscowym wodzem Cassivelaunusem. W Galii wybuchły jednak w 54 r. powstania Eburonów - pod wodzą Ambioryksa - a także Nerwiów oraz Trewirów. Zostały one jednak stłumione i Cezar w 53 r. p.n.e. ponownie przekroczył Ren. W czasie jego nieobecności ponownie wybuchło powstanie galijskie - tym razem pod wodzą Wercyngetoryksa. Cezar zdobywł twierdze Avaricum, Cenabum i Lutetia Parisiorum (obecny Paryż), musiał jednak odstąpić od oblężenia Gergovii. W 52 r. obległ natomiast i zdobył Alezję, co zakończyło w 51 r. powstanie i podbój Galii. Tymczasem w Rzymie z racji panującej anarchii i walki stronnictw politycznych Pompejusz, który zwrócił się ku senatowi, otrzymał władzę obydwu konsulów (consul sine collega), aby przywrócić porządek. Senat odrzucił propozycję Cezara, aby obaj wodzowie jednocześnie rozpuścili swe wojska i domagał się, aby ten zrobił to sam i złożył urząd. 7 I 49 r. p.n.e. senat udzielił specjalnych pełnomocnictw (senatus consultum ultimum) Pompejuszowi, by ten obronił republikę przed Cezarem.Dyktatura Cezara. Wojna domowa z Pompejuszem (49-46)Na wieść o tym, iż Cezar przekroczył Rubikon, poczym zajął Rzym i całą Italię, Pompejusz z częścią senatu uciekł do Grecji. Cezar zajął Hiszpanię, odnosząc zwycięstwo pod Ilerdą, i przeprawił się do Epiru. 9 VIII 48 r. p.n.e. Pompejusz poniósł tam klęskę pod Farsalos, 20 000 jego żołnierzy poddało się, a on sam uciekł do Egiptu, gdzie został zamordowany. Cezar podążył na Wschód i wmieszał się w spory dynastyczne Ptolemeuszów w Egipcie. Wybuchło tam jednak powstanie miejscowej ludności i Cezar został otoczony w Aleksandrii, gdzie w trakcie walk spłonęła tamtejsza słynna Biblioteka. Zwyciężył on jednak ostatecznie w bitwie na Nilu i osadził na tronie egipskim Kleopatrę. Zakończywszy w ten sposób wojnę aleksandryjską (48-47 p.n.e.) Cezar udał się do Azji Mniejszej, by przywrócić tam panowanie rzymskie. W 47 r. odniósł zwycięstwo pod Zelą nad Farnacesem, królem Pontu, skomentowane potem przez siebie słynnym "veni, vidi, vici" ("przybyłem, ujrzałem, zwyciężyłem"). Następnie wrócił do Italii, lecz zaraz potem musiał udać się do Afryki, gdzie w 46 r. p.n.e. odniósł zwycięstwo pod Thapsus nad stronnikami Pompejusza, a jego zagorzały przeciwnik, Katon popełnił w Utyce samobójstwo. Cezar odbył w Rzymie 4 triumfy, został mianowany dyktatorem na 10 lat i otrzymał godność praefectora morum (nadzór nad obyczajami i moralnością).Zaopatrzony w tak obszernną władzę Cezar dokonał reorganizacji państwa. Został przeprowadzony podział obywateli według cenzusu majątkowego, wprowadzono ę ograniczenie rozdawnictwa zboża w Rzymie do 150 000 osób, została uchwalona wreszcie ustawa samorządowa dla miast italskich (lex Iulia municipalis). Zwycięstwo Cezara pod Mundą (45 p.n.e.) w Hiszpanii nad synami Pompejusza, sprawiło że skupił on w swym ręku władzę dożywotniego dyktatora (dictator perpetuus), imperatora, konsula na okres 10 lat, najwyższego kapłana i trybuna ludowego. Miał prawo wysuwania kandydatur i mianowania innych urzędników, dowodził armią, nosił tytuł imperatora i ojca ojczyzny (pater patriae). Obdzielił ziemią swych żołnierzy, ograniczył wyzysk prowincji i powiększył senat do 900 członków. Przeprowadził także reformę kalendarza, wzniósł świątynię "boskiego Juliusza" (basilica Iulia) i rozbudował Forum Iulium. 15 II 44 r. p.n.e. Marek Antoniusz zaproponował Cezarowi diadem królewski, lecz ten odmówił. Sprzysiężeni senatorowie pod wodzą Gajusza Kasjusza i Marka Juniusza Brutusa zamordowali Cezara w Idy Marcowe (15 III 44 r.).Koniec wojen domowychPo śmierci Cezara władzę w Rzymie objął senat, który odwołał jego zarządzenia i ułaskawił morderców. Choć Cezar adoptował wnuka swej siostry, Gajusza Oktawiana (63 p.n.e.-14 n.e.) i przekazał mu dziedzictwo, polityczną schedę po dyktatorze zagarnął konsul Marek Antoniusz. Po pogrzebie i ogłoszeniu testamentu Cezara, jego zabójcy musieli opuścić Rzym w obawie przed zemastą podburzonego przez Antoniusza tłumu. Dyktatura została wprawdzie zniesiona, wkrótce doszło jednak do walki o sukcesję po Cezarze (wojna mutynińska, 44-43 p.n.e.). Marek Brutus udał się do Macedonii, Kasjusz do Syrii, a Decimus Brutus do Galii Przedalpejskiej, gdzie w Mutynie został oblężony przez Antoniusza. Oktawian obdarzony władzą pretorską podążył tam ze swą prywatną armią, pokonał Antoniusza w bitwie pod Mutiną (zginęli w niej konsulowie Hircjusz i Pansa) i uzyskał na rok konsulat. Dla zabójców w 43 r. p.n.e. zorganizowano w 43 r. specjalne sądy. Podczas trwającej wojny domowej 11 XI 43 r. został zawiązany na 5 lat II triumwirat (Antoniusz, Lepidus, Oktawian), usankcjonowany prawnie (lex Titia: tresviri rei publicae constituendae - trzech dla zaprowadzenia porządku w państwie). Prowincje Sycylia i Afryka przypadły Oktawianowi, Gallia Cisalpina Antoniuszowi, zaś Gallia Narbonensis i Hiszpania Lepidusowi. Rzym terroryzowały proskrypcje ogłoszone przez triumwirów. Skazanych zostało ponad 200 senatorów i 2000 ekwitów, w tym Cycero. Kasjusz i Brutus zostali w 42 r. p.n.e. pobici pod Filippi. Antoniusz udał się następnie na Wschód, do prowincji Azji, Syrii i Egiptu.Po wojnie z bratem triumwira, konsulem Lucjuszem Antoniuszem (41-40 p.n.e.) i oblężeniu Peruzji, stanowiącymi pokłosie bezwzględności przejawianej przez Oktawiana podczas osiedlania weteranów, dzięki mediacji Mecenasa w 40 r. p.n.e. doszło do układu w Brundizjum i nowego podziału imperium. Antoniusz otrzymał Wschód, Oktawian - Zachód, Lepidus Afrykę, Italia zaś miała pozostawać neutralna. Faktycznie jej zasobami dysponował jednak Oktawian, a Antoniusz, by go zaszachować doprowadził w 39 r. do zawarcia układu w Misenum, na mocy którego Sekstus Pompejusz dostał Sycylię, Sardynię, Korsykę oraz Achaję, w zamian za co miał zapewniać dostawy zboża do Rzymu. Napięcia między triumwirami rosły, ale potrzebowali oni wytchnienia przed kolejnym starciem, w związku z czym w 38 r. p.n.e. odnowili triumwirat na następne 5 lat. Szykujący się do rozprawy z Partami na Wschodzie Anmtoniusz zawarł w 37 r. Z Oktawianem układ w Tarencie i otrzymał od niego kilka legionów, a sam przekazał mu swą flotę do walki z Sekstusem Pompejuszem. Ten ostatni został pokonany w 36 r. przez Marka Wispaniusza Agryppę w bitwie pod Mylae i Naulochoi. Lepidus zaś, po nieudanej próbie opanowania Sycylii utracił całkowicie wpływy polityczne. Antoniusz, po rozwodzie z Oktawią, siostrą Oktawiana, w 36 r. p.n.e. ożenił się z Kleopatrą VII, królową Egiptu. Następnie podjął nieudaną wyprawę przeciw Partom, podczas której udało mu się jednak zająć w 34 r. Armenię. Usiłował on stworzyć państwo typu hellenistycznego, zapisał wschodnie prowincje rzymskie Kleopatrze, powołał Cezariona (syna Kleoptary i Cezara) na współregenta, a postanowienia te zapisał w testamencie złożonym u rzymskich westalek. Oktawian wydobył stamtąd ten dokument i ogłosił go. Doprowadziło to do wybuchu wojny pomiędzy Oktawianem a Antoniuszem (tzw. wojny ptolemejskiej), która miała miejsce w latach 32-30 p.n.e. Rozstrzygnięcie przyniosła w niej 2 IX 31 r. bitwa pod Akcjum, w której Agryppa rozbił flotę Kleopatry, zaś 19 legionów Antoniusza poddało się bez walki. 3 VIII 30 r. p.n.e. zajęta została Aleksandria, a Antoniusz i Kleoptara popełnili samobójstwo. Egipt staje się odtąd "osobistą domeną" cesarzy rzymskich. Po odbyciu triumfu w Rzymie i osiedleniu 120 000 weteranów Oktawian w trakcie swego ósmego konsulatu stopniowo rezygnował ze specjalnych pełnomocnictw (potestas omnium rerum). Dokonana została oficjalnie 13 I 27 r. p.n.e. restauracja republiki, a władza formalnie przekazana władzy w ręce senatu, na co ten odpowiedział 16 I 27 r. przyznaniem Oktawianowi tytułu Augusta ("wywyższonego przez bóstwo"). Jedynowładztwo w Rzymie stało się w ten sposób faktem.